Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


150 tyske soldatar var nok

Av Arvid Bryne (tekst) og Tom Martinsen (foto)
,  02.02.07


KRIGSFANGAR: Ikkje akkurat trykt stemning etter at dei kom tilbake til Madla som krigsfangar. Ove Petersen står som nummer to frå venstre i den bakre rekkja.
I slutten av mars 1940 drog dei frå Oslo for å forsvara den norske nøytraliteten i Egersund. Medan dei sov nokre timar på golvet i Totalen natta til 9. april, okkuperte tyske styrkar byen. Korleis opplevde ein meinig oslogut desse dramatiske dagane av historia vår?

I ettertid har denne skotlause okkupasjonen av Egersund både på folkemunne og i historiebøkene vorte forklart med forråding og spionasje. Her har vore snakk om ei ukjend dame som fleire gonger etter 1939 kom til byen og tok inn på Grand Hotell. Ho skal ha vorte sedd siste gongen på føremiddagen 9. april i samtale med ein tysk offiser. Sidan har ho vorte sporlaust borte. Borte er òg alle bortforklaringar om svik og hjelp innanfrå, endå dei har vore tekne opp att i seriøse historieverk. Den vonde sanninga er at Egersund vart okkupert på eit par timar av 150 vakne og effektive tyske soldatar dei grytidlege morgontimane 9. april.

Pølsemakarlærling Ove Rolf Petersen frå Bjerregaardsgate i Oslo var 23 år og ein av dei 436 soldatane – ein bataljon – som denne snøtunge marsdagen marsjerte frå Akershus festning ned til Østbanen for å dra på nøytralitetsvakt på Sørvestlandet.

– Det var ikkje berre fordi snøen låg djup i gatene at folk stod på fortaua og lo av oss. Norske troppar den gongen var vel litt låttelege, fortel han ein sur januardag 67 år seinare.

– Kjende du deg låtteleg?
– Ja. Eg gjorde det. Vi var ikkje drilla og disiplinerte på same måte som dei mange grønkledde soldatane som snart kom til å prega bybiletet. Hjå oss var det mykje «hæla saman og følg meg». Ein annan ting var at vi hadde så innmari mykje å bera med oss. Vi var heilt nedleste. Då er det ikkje lett å gå i takt.

Ove Petersen var ein av om lag 7000 mann som våren 1940 var utkalla til nøytralitetsvakt for å passa på at omverda ikkje krenkte norsk område. Dei var plasserte på ekserserplassar kringom i landet og skulle ha til fremste oppgåve å hindra at krigsmaktene på nokon måte gjorde bruk av norsk område til eigne krigføringsføremål. Soldatane vart den første tida utskifte etter 45 dagar, etter kvart etter 60 dagar. Ei av dei mange uheldige sidene av det som hende den gongen, var at ein stor del av utskiftingane gjekk føre seg i vekene og dagane før 9. april, så mange var etter måten uøvde då invasjonen kom.

Ove og dei han reiste saman med, skulle til Madlamoen ved Stavanger.

Jæren og Sørvestlandet hadde ein prioritert plass i den norske vernebuinga. Sidan 1937 var generalstabsøvingane lagde dit fordi generalstabssjef Otto Ruge og mange med han meinte at både Storbritannia og Tyskland kunne prøva å skaffa seg fotfeste her. Storbritannia kunne, med den tradisjonelle overmakta si i Nordsjøen, gjennomføra ei landstiging for å tetta blokaden av Tyskland. Men Tyskland, med det nye og slagkraftige flyvåpenet sitt, kunne gjera det same for å koma britane til livs. I begge høve meinte ein at landingane måtte skje overraskande – som eit overfall.

I april 1940 gjekk vegen frå Oslo til Madla og Stavanger via Bergen. Sørlandsbanen vart ikkje fullførd til Stavanger før tyskarane gjorde det i 1944. Soldatane reiste over fjellet med Bergensbanen og så med båt – nattruta – frå Bergen til Stavanger. Dei kom til Madla 29. mars. Ove reiste saman med mange han kjende – både heimanfrå og frå dei 84 dagane på rekruttskulen på Trandum i 1938. Då fekk dei 20 øre dagen, som vart utbetalte kvar tiande dag. Ei pakke sigarettar kosta 41 øre.

I sekken hadde han to lange ullunderbukser frå mor, med streng instruks om korleis dei skulle vaskast. Dei kom godt med, for vinteren heldt taket.

På Roa eller på Grua stod toget bom fast i snøen. Det vart sagt at det var kome ein meter våt snø på eit døger. Etter kvart kom dei seg vidare og hadde ein flott tur over fjellet. Berre eit fåtal hadde reist så langt før. Sjølv hadde Ove vore i Holmestrand og på Røros ein påske i regi av Skiforeningen og Aftenposten.

Eg spør om dei snakka om krigen som kunne koma og om dei kjende noko som kunne kallast forsvarsvilje – og kanskje redsle?

– Stemninga var god, det var mest så vi skulle på ferie. Dei fleste av oss hadde uklåre idear om kva som kunne koma. Vi ville jo forsvara landet, og hadde ikkje tankar om anna. Forsvarsviljen kom langt klårare fram etter krigsutbrotet, då vi høyrde at Knut Hamsun støtta okkupantane og hadde bede oss desertera. Då fall det mange harde ord om den gamle diktaren, og slett ingen sa seg samde med han. Sjølv hadde eg berre lese Markens grøde, og stort meir har eg ikkje lese av han i dag. Då vi høyrde at Bodø var bomba i filler, kjende eg det hatet mot fienden som sidan berre vart sterkare så lenge krigen varde. Men på vegen til krigen, på toget, kan eg hugsa at eg sa til ein god ven at eg vona eg ikkje trong å skyta nokon. Sidan har eg tenkt at det er rart korleis grunnleggjande haldningar kan endra seg frå den eine dagen til den andre.

– Redsle, spør du? Frå reisa til Madla kan eg berre hugsa ein som klårt gav uttrykk for frykt. Det var 05 Olsen, som med låg røyst kom til meg og spurde:

– Petersen, kva skal vi gjera om det med eitt dukkar opp tyskarar på ein bakkekam?

Olsen var sett opp med det lette maskingeværet som heitte Madsen og som eg trur hadde 25 skot i magasinet. Dette våpenet gjorde at han skulle vera i første line, som sjølvsagt var den mest utsette. Eg svara:

– Då får vi vel berre skyta! Eg sa òg at om han var redd, kunne vi godt byta plass. Slik vart det. Eg fekk Madsen-geværet og han fekk Krag-Jørgensen-rifla mi.

8. april hadde vi bataljonsoppstelling på Madla. Både eg og mange av dei andre hadde vore ganske kleine etter at vi kom til leiren. Like før avreisa vart vi vaksinerte mot ei rekke sjukdomar, så vi kjende oss ganske elendige. Men på bataljonsoppstellinga kjende vi oss betre. Der fekk vi høyra at den jegertroppen eg var i, skulle halda vakt i Egersund. Dei mange uniformskledde tyskarane som kom i land – både levande og døde – frå troppetransportskipet «Rio de Janeiro», hadde nok sett ein støkk i folk. Det vart søkkt av ein polsk ubåt i havet utanfor Lillesand 7. april. Seinare har eg høyrt at dei òg trong folk til å vakta den telegrafiske undervasskabelen frå Noreg til Skottland som gjekk ut i havet frå Egersund.

Vi var 36 mann i ein tropp som drog frå Stavanger med den smalspora Jærbanen om ettermiddagen 8. april og var framme i sjutida om kvelden. Kvar av oss fekk utdelt 80 skot. Vi hadde ikkje med oss mat eller feltkjøken, men fekk god mat av lottene i Egersund etter at vi var innkvarterte i forsamlingshuset «Totalen», inst i ei blindgate eg trur dei kalla Bedehusgangen. Tolv mann gjekk til ei hytte utanfor byen med utsikt over innseglinga til byen, slik at dei kunne halda eit auga med det som gjekk føre seg der. Resten av oss vart att på Totalen og gjekk tidleg til ro.

Eg vakna klokka halv fem om morgonen 9. april av at ein eldre kar i uniform stod inne i salen og ropa at byen var full av tyskarar. Det var ein av dei to vektarane i byen som hadde klatra over gjerdet for å koma usedd inn til oss, for tyskarane stod alt ved inngangen til Bedehusgangen. Vi sprang opp i berre underkleda for å gripa våpna, men sjefen vår, kaptein Carsten Dehli, som i det sivile var lektor i Bærum, sa vi skulle la det vera:

– Ta det med ro, gutar. Dette greier vi aldri. Byen er full av tyskarar.

Det skulle vera snakk om minst to tusen tyskarar. Snart fekk vi konstatert ved sjølvsyn: Ikkje at det var to tusen, men at det var mange av dei og at dei var tungt væpna. I gata utanfor vrimla det av grønkledde soldatar med handgranatar i støvlane og i beltet, stålhjelmar på hovudet og alle slag andre våpen. Etter som det lysna av dag, fekk vi høyra om att og om att at tyskarane hadde hatt hjelp av spionar og forrådarar. Dei hadde kutta telefonleidningane til torpedobåten «Skarv», som låg budd på hamna, og telefonleidningane til hytta der dei tolv skulle halda auga med skipstrafikken. Og då vaktmannen på «Skarv» såg eit skip som kom sigande til kais i nattemørkret og ville alarmere skipssjefen, vart han ropa til på norsk med orda: «Dette er Gyller, ta imot trossa.» Gyller var ein norsk marinejagar som hadde fast plass nett der den framande båten la til. Det var ikkje Gyller, men ein tysk minesveipar, M1. Lynraskt hoppa soldatane i land, avvæpna vaktmannen før nokre få av dei sprang bort til «Skarv» og overraska dei tolv som låg om bord der og sov. Sjefen for landgangsstyrken, rittmeister Eickhorn, tok med seg rundt 30 soldatar opp i byen der dei hærsette jernbane-, telegraf- og politistasjonen. I neste omgang tok dei til fange dei nokre og tjue norske soldatane på Totalen. Medan han gjorde det, hadde tre andre farty av same type som M1 kome til kais og lossa syklar, motorsyklar og våpen. Krigen var over før det var skikkeleg lyst. Ikkje eit skot var losna. Og det var ikkje tusenvis av tyske soldatar som hærtok Egersund, slik rykta sa, men 150.

– Det var ikkje noko skrik og skrål. Alt gjekk nokså stilt føre seg. Men vi fekk ikkje vita noko. Vi visste ikkje kva som hende med konge eller regjering eller korleis stoda var elles i landet korkje den dagen eller dagane sidan. Ein tannlækjar budde på andre sida av gata. Han høyrde på radio og fortalde oss, men det gjekk jo ikkje så lang tid før tyskarane hadde kontroll også der. Han hjelpte meg forresten i ei viktig sak. Eg hadde eit flott Leica fotografiapparat eg hadde kjøpt av ein tysk flyktning i Oslo for 250 kroner. No var eg redd tyskarane skulle ta det frå meg. Eg spurde tannlækjaren om han ville passa det til det var trygt å få det tilbake. Det gjorde han.

Dei norske soldatane vart sende tilbake, først til Sola flyplass i eit anna bedehus, så igjen til Madla. Dei leid inga naud, men då Ove fekk i oppdrag å dela to høner på seksten mann fordi han var pølsemakar, syntest han det var vanskeleg.

– Den tyske kokken på Madla serverte havresuppe og fleskebitar med hår og bust, og det fann vi oss ikkje i.

Medan dei var krigsfangar, vart dei sette til å byggja landingsstriper på Forus. Dei marsjerte sju kilometer kvar veg.

– Vi var fangar til midt i juni. Då vart vi sende heim, først med fire bussar til Kristiansand, så med tog til Oslo. Det var fastsett at vi skulle reisa i arbeidsklede. For alle unnateke ein var det vindjakke og dongeribukser som vi fekk av Jonas Øglænd på Sandnes. Han eine reiste i smoking. Det var arbeidskleda hans, for han var direktør på Bristol.

Arvid Bryne er journalist og forfattar.



Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake