Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


Buddha på Toten

Av Nils Rune Langeland
,  26.01.07


Kva skjer i verdas rikaste og lukkelegaste land? Nils Rune Langeland reiser rundt på jakt etter svar. Første stopp er Toten. Neste stopp: Koppang
Eg står utanfor Badeland gjestegard litt opp i lia like ovanfor det som med litt velvilje kan kallast Raufoss sentrum. Det er endeleg godt gammaldags vintervêr. Lufta er tørr, frisk og stille. Himmelen kvelver seg lys og blå over dei vide skogkledde liene. Det er som eit veldig overlys tettar igjen landskapet og slår effektivt i hel alle metafysiske lengslar. Raufoss er både fortid og framtid. Statleg forsvarsindustri frå 1896 trygt plassert inne i landet på vestsida av Mjøsa, botnsolid arbeidarpartibastion og austlandsk innlandskultur med skihopparar og danseband. Men Raufoss er også framtid. På området til den gamle ammunisjonsfabrikken har det sidan oppsplittinga i 2000 oppstått ei av Noregs mest moderne og konkurransedugande industriklyngjer. Verdsleiande innanfor aluminiumsteknologi og tungt integrert i dei mest dynamiske sektorane i den globale kapitalismen.

Det kan sjå ut som om Raufoss har gått frå fortid til framtid utan eigentleg å ha endra seg. Arbeidarpartiet er enno heilt dominerande. Det særmerkt nordiske tette og tillitsfulle samarbeidet mellom industrieigarar og tilsette har vore ein motor i utviklinga. Er kanskje sosialdemokratiets sjel å finne her på Raufoss? Har totningane løyst sirkelens kvadratur? Alt er som før. Det er ikkje noko problem. Det gjeld berre å byggje fleire fabrikkar, produsere meir og betre. Alle blir litt meir velståande år for år. Ingen får nykker, ingen blir dekadente og ingen forderva. Dette norske mysteriet må eg undersøkje nærare. Kanskje sjela til totningen ligg i arbeidet? Alt Eilert Sundt lét seg imponere over den driftige husfliden på Vestre Toten då han kom hit tidleg i 1860-åra. Heile Raufoss minner ikkje så lite om ei kjempestor tomt der ein røsleg handverkar brummar blidt omkring omgjeven av alle slags underlege maskiner medan han ustanseleg går i gang med nye grave- og byggjeprosjekt.

Tredjegenerasjons industriarbeidar Rognås kjem og hentar meg for ei omvising i Raufoss næringspark. Ein blid, atletisk mann. Tidlegare skiløpar, befal, venstreback, eller kanskje alt saman, tenkjer eg. Det slår meg kor påfallande mange av desse innanlandske austlendingane liknar figurane til Ivo Caprino. Næringsparken minner ikkje reint lite om ein hemmeleg militærbase, og har i grunnen vore det også. Det er fire mil veg berre her inne i parken, fortel Rognås. 3000 menneske arbeider her. Det er vel ein stad mellom 300 og 400 bygningar. Straumforbruket er som ein middels stor norsk by. Over 60.000 gjestar kvart år parken. Til alle tider på døgeret kjem og dreg eit utal store vogntog og leverer ein jamn straum av produkt til den globale «just-in-time»-industrien. Omsetjinga er på svimlande 4,5 milliardar, og 90 prosent er eksport. Ein propantank for gassgrillar er det einaste produktet som blir selt til privatpersonar.

Men konkurransen er nådelaus. Difor er produksjonen den mest automatiserte i verda. Kontinuerleg utvikling er den største utfordringa. Den overdådige powerpoint-presentasjonen rasar av garde.

– Dette er formelen vi lever etter, smiler Rognås mørkt: 2–1/2–1/2–0. Doble prestasjonen til halve prisen på halve tida og med null feil. Dette er globaliseringas jernlov. Vi må opp i minst fem millionar i omsetjing per tilsett, slår han nøkternt fast.

– Alt er basert på kompetanse. Frå og med 27. april 2006 er Raufoss eit av seks utvalde «Centre of Expertise» i Noreg. Her arbeider nokre av dei leiande aluminiumsteknologane i verda. NCE Raufoss er industriens toppidrettssenter, seier han stolt.

– Jøss, men korleis er lønsnivået her, spør eg.

Han stussar litt over spørsmålet. Dreg på det.

– Vel, frå 300–400.000 kanskje.

– Tullar du? Tener dei mest konkurranseutsette og kompetente folka i landet ikkje stort meir enn ein hjelpepleiar, som har teke nokre ekstravakter? spør eg vantru.

Han ser litt forvirra på meg. Det er som han ikkje forstår at eg kan stille spørsmålet. Kanskje har eg råka eit nome punkt – ei slags sårbar uskuld. Han vågar seg frampå med nokre forsiktige ytringar om den norske likskapskulturen, kor godt miljøet er, at alle er dus med kvarandre, at det slett ikkje er nokon jappekultur på Raufoss. Men neste veke kjem Yngve Hågensen for å snakke om det norske samarbeidet mellom fagrørsla og industrien. Kanskje eg da vil kome og høyre på?

Neste dag er eg flanør i Raufoss sentrum. Det er den styggaste bygdebyen eg nokon gong har sett. Det er som om det gamle Sovjetunionen og Texas har laga seg eit felles arkitektonisk skytefelt. Raufoss dreg seg eigentleg unna alle vanlege estetiske kategoriar, og har ufrivillig hamna ein stad mellom kunstinstallasjonen og filmkulissane for skrekkfilm. Raufoss er alle storkioskars hemmelege ferieparadis. Her dreg dei for å slappe av mellom likesinna. Som i eit stort elefantreservat kan dei her vere i fred for alle slags kulturelle krypskyttarar.

Men det antropologiske hovudstadsblikket råkar likevel ikkje målet. For det er ikkje amerikansk utkantdekadense eg observerer på Raufoss. Ingen white trash. Det er noko langt meir gåtefullt, vart og sofistikert. For folk er venlege, varme og audmjuke. Eg vêrar ikkje desperasjon. Totningen breier seg sjølvtrygt utover i landskapet og smeller opp den eine næringsparken etter den andre. Det er som han har rista av seg heile den litterære kulturen som om det var ein unødvendig tvangsnevrose. Dei såkalla kulturbygdene på Vestlandet blir derimot berre meir og meir nevrotiske. Der rotnar næringslivet, dialektane visnar blant ungdomen og den mørke romantikken grip om seg med svartmetall og motorsykkelgjengar. Her høyrer eg kraftfull dialekt rundt meg på alle kantar. Eit underleg paradoks. Totningen treng tydelegvis ikkje litterær støtte for eigen identitet. Er totningen kanskje ein slags buddhist? Denne praktiske, glade og kollektive ånda har noko asiatisk over seg – meir det enn USA. Den overdådige 17. mai-feiringa på Raufoss med all slags smell, sportsinteressa og musikken peikar mot noko austafor Europa. Den omsorgsfulle og praktiske måten kaffikoppane er sette opp i kafeteriaen på Raufoss, minner meg av ein eller annan grunn om lotusblomar i eit thailandsk tempel. Kvinnene på Raufoss startar eit utal av heimesnikra fot-, hud- og velværesalongar. Men korleis er det i det heile mogeleg? Korleis greier totningen samstundes å halde både den småborgarlege aggresjonen og den mørke romantikken i populærkulturen unna?

Dette grunnar eg meir og meir på etter som svara smyg seg unna lik sky fjellrevar når eg spør. For det er eit faktum. Ingen industriarbeidarkulturar overlever kvinnenes notoriske forræderi. I mangt kan den driftige arbeidar- og entreprenørkulturen på Vestre Toten minne om møringane. Men ein sunnmøring skal ikkje få mykje pengar mellom nevane før kona hans byrjar å drøyme om vesker frå Louis Vuitton, vernissasjar og eksklusive restaurantbesøk. Dei glattaste, armanikledde eigedomsmeklarane i Oslo er påfallande ofte sunnmøringar. Vestlendingen er småborgarleg av natur og hatar arbeidarkulturen. Kulturhuset på Vestre Toten i utkanten av Raufoss sentrum liknar ein streng, klassisk moderne kraftstasjon. Eg kan sjå at det skal haldast ein konferanse om inkluderande arbeidsliv der. På vegen ut av det folketomme bygget ser eg at biblioteket sel ut litteratur til fem kroner stykket. For ein lagnad for diktsamlingane til Aschehoug, tenkjer eg når eg går nedover mot kyrkja og Hunselva. Den enkle, kvite trekyrkja frå 1939 ser ut som om ho frys i einsemd. Staten har plassert henne her utan vener. Både ho og folkebiblioteket er i eit snøfast eksil. Totningen lèt dei vere i fred. Eg går lenger nedover mot elva. Om totningen har sjel? Han svarar ikkje. Eg har aldri kjent meg så vestnorsk framand.

Det er da eg brått ser det: Heilt nede ved elva står ei rekkje små, tømra trehus. Dei er utstyrde med små vindaugo og dører med smale stigar. Kvar og eitt av dei er plasserte i eit stort bur av finmaska netting. Det er ein fuglepark! På Raufoss har dei bygd ein park for fuglar. Kven hadde venta akkurat det? Men på den andre sida er det heilt rett. Eit meir demokratisk kulturuttrykk enn ein fuglepark kan ein knapt tenkje seg. Det er det motsette av ein ryttarstatue. Alle kan ha eit forhold til ein fuglepark – unge, gamle, kloke og dumme. Det kan vere både subtilt og enkelt. Det er eit kulturuttrykk alle og ingen kan ha eit eigedomsforhold til. Det er verken høg- eller lågkultur. Det kan ikkje tolkast i noka bestemt retning, men etterlèt seg likevel eit sterkt, men ubestemmeleg inntrykk av noko vart og ømt i raufossingens sinn. Fugleparken står i sterkast mogeleg kontrast til den høgteknologiske næringsparken på Raufoss.

Men er det ein uuttalt samanheng der likevel? Også i Kina og Japan likar dei fugleparkar. Brått blir det klart for meg at fugleparken uttrykkjer det Rognås ikkje greidde trass i den hyperavanserte powerpoint-presentasjonen sin. Fugleparken har det til felles med musikken at han ikkje er litterært høgstemd og inderleg. Totningen har instinktivt skjøna at ordet skil folk frå kvarandre. Det må difor haldast på trygg avstand.

Seinare langt på kveld i eit hyggjeleg lag blir eg presentert for eit minnebilete frå ei som hadde vakse opp på Raufoss. Det er i ein pause frå bluesmusikken, som mannen hennar og broren spelar i den romslege stova på aller høgste tekniske nivå. Eit bilete som aldri har forlate henne, er dei skrikande påfuglane i Fugleparken under drønna frå prøvesprengingane frå ammunisjonsfabrikken. Dagen etter forlèt eg Raufoss.

Nils Rune Langeland er historikar.



Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake