Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


Gjerrige memoarar

Av Kaj Skagen
,  15.03.13


Den refererande intervjuboka gjev sjeldan Solstad den motstanden han hadde fortent.

Memoarar
Alf van der Hagen:
Dag Solstad. Uskrevne memoarer
Forlaget Oktober 2013

Dag Solstad nyt fortent respekt som romanforfattar. Han er ein symptomdiktar som betre enn dei fleste har funne bilete og språk for den eksistensielle tomleiken i ei kommersiell tid.

Men Solstads tvil på verda og livet går djupare enn ein politisk kritikk av kapitalismen. Det er typisk at Albert Camus’ Myten om Sisyfos var ei av dei fyrste og største lesaropplevingane hans, for til liks med Camus godtek Solstad det moderne vitskaplege verdsbiletet, men skjønar at mennesket ikkje kan leva av vitskap åleine. Slik oppstår ei såkalla transcendental husløyse der ein leitar etter eit livsinnhald ein veit ein må ha, men ikkje trur finst. Av denne sjølvmotseiinga oppstod mykje av Solstads litterære univers.

Ti år hos AKP
Dette var òg horisonten for den politiske utskeiinga hans med maoismen då den enno var ung og tiltrekkjande. Solstad nytta ti år av livet sitt på omfamninga av stalinistiske despoti som frelses­veg for ei sjel han ikkje trudde på.

Nett forvekslinga av livsmeining og politikk gjorde at Solstad kunne gå friksjonsfritt frå sekstitalsmodernismen til AKP og vidare til den kjende og kjære rekkja av kulturpessimistiske fiksjonsfantastar frå Bjørn Hansen til T. Singer i nittitalsromanane sine.

Som han sjølv seier, var medlemskapen i AKP frå eit litterært synspunkt «ikke stort annet enn at jeg var ute og slo lens, og kom tilbake og så at de fortsatt satt der og snakket om det samme». «Ti år på do?» repliserer Alf van der Hagen i eit av tillaupa til kritisk vurdering av Solstads vaklande grenseoppgang mellom politikk og meining.

Elles er Alf van der Hagen mest refererande når det gjeld Solstads politiske biografi, og gjev han sjeldan den motstanden han hadde fortent.

Til dømes om uttrykket «antikommunismen på sitt verste», som vert nytta om Victor Kravchenkos Jeg valgte friheten frå 1946. Kravchenko var ikkje nokon stor intellektuell, men han hadde rett i kritikken sin av Stalins tvangskollektivisering av jordbruket i Sovjet, som kosta tre millionar menneske livet under svære redsler. Kravchenko skreiv òg om dei kommunistiske slaveleirane med millionar av fangar i 1930- og 40-åra. Var denne kritikken òg «antikommunisme»?

God på botnen?
Ein annan som skreiv om dette, var naturlegvis Aleksandr Sol­zjenitsyn. Det monumentale minnesmerket hans over lidingane i Sovjet-leirane, Arkipelag GULAG, som nitid skildra dei statlege overgrepa mot tallause uskuldige menneske, kom på norsk i 1974. Solstad var då 33 år gamal, det same som Arthur Koestler då han braut med Moskva-kommunismen i 1938. Kvifor tok ikkje Solstad dette stoffet innover seg? Kvifor vert han ikkje spurd om det? Når han seier «det er klart, du må ta høyde for at disse første årene i Sovjet-tida var en svært spesiell tid, hvor man hadde følelsen av å skape historie, men også en følelse av at man kunne gå til grunne på det», så høyrest det ut som ein apologi for den kommunistiske terroren.

«Jeg har egentlig aldri brutt med AKP», seier han ein stad i intervjuet. Tyder det at Solstad framleis meiner at Stalin var god på botnen? Kvifor gjorde ikkje Solstad felles sak med Camus òg i politikken, når han beundra han så høgt i metafysikken?

I Opprøreren, som kom på dansk i 1964, hadde Camus levert ein inntrengjande og øydeleggjande analyse av marxismen, som vart forklart som sekulært religionssurrogat. Kvifor vert ikkje Solstad spurd om kva det var som fekk han til å sjå bort frå Camus’ analyse då han vart maoist i 1970?

På spørsmålet «Hvordan ble du sugd opp i bevegelsen?» svarar Solstad berre: «Det skjedde i Moss.» I Moss las Solstad ein bunke offisielle blad om Kina og Albania «og kikket på alle sammen». Slik vart han marxist-leninist. Er det meininga at lesaren skal tru på dette og vera nøgd? Men her er heller ikkje van der Hagen nøgd. Sidan Solstad ikkje svarar, legg han svaret i munnen på han: «Var det summen av tidsånden og din personlige bakgrunn som ble bestemmende for at du ble kommunist?» Men finst det noko i heile verda som ikkje kan forklarast med summen av samtida og personlegdomen? Det måtte i tilfelle vera fotosyntesen.

Solstads slips
Slik skort på oppfylgjing og djupn pregar i grunnen heile den lange samtalen. Vi vert informerte om at Solstad rista filleryer som gut, hadde eit stygt grønt slips, er samd med Stein Mehren om at det er skilnad på Sandefjord og Tønsberg, og at Rukla er namnet på ein bekk som rann gjennom Sandefjord i gamle dagar og no er kloakken i byen.

Dette stoffet har ikkje den djupna ein ville krevja av ein stor sjølvbiografi eller biografi. Uvilkårleg vonar lesaren på noko av det kosmopolitiske, høgt danna tidskommentaren som i Stefan Zweigs Verden av i går, litt av den intense personlege tonen i Arthur Koestlers En pil i det blå eller den levandegjeringa av viktig historie ein finn i Emma Goldmans Mitt liv.

Når ein ikkje finn slikt i Dag Solstad. Uskrevne memoarer, er det vel fordi denne sjølvbiografiske tradisjonen er i strid med Solstads prosjekt. Dei vanlege spørsmåla om meininga med livet, den omfattande samtidskommentaren, framleggjinga av eige liv som ein siste fiksjon – ikkje noko av dette ligg for Solstad.

Så når det ikkje finst i samtalen, som dimed kjem til å halda seg noko på overflata, er det berre som venta og ikkje noko ein kan kritisera forfattaren for. Berre å ha fått Solstad til å tala så lenge at det fyller fem hundre sider, er ein prestasjon det står respekt av. Men det står ikkje til å nekta at intervjuet på dette viset ikkje får utnytta det potensialet som ligg i bokforma, men endar som rein journalistikk.

Språkløysa
Dei beste delane av intervjuet gjeld Solstads nittitalsromanar. Her rører van der Hagen og Solstad ved eit problem som i så høg grad gjeld deira eigen samtale. Det er symptomatisk at dei her ikkje uttrykkjer seg i eigne ord, men siterer frå Henning Hagerups omtale av Professor Andersens natt: «Hvordan finner man i dag et dekkende språk for religiøse eller metafysiske problemstilling­­er uten å henfalle til svada, floskler, billig forkynnelse eller like billig avvisning? Lar slike problemstillinger seg i det hele tatt formulere i en tid som er så gjennomsekularisert som vår?»

Som for å illustrera dette sitatet talar dei i litt under to boksider om kor naudsynt det er å samtala om dei metafysiske grunnvilkåra til mennesket, før dei skifter tema.

Saka er vel at Solstad ikkje vil tala om dette. Det einaste han vil tala om, er romanane sine, men dei er skrivne nettopp fordi dei handlar om ting ein etter Solstads meining ikkje kan tala om.

Når van der Hagen kjem inn på Solstads visjon av far sin i himmelen i innleiinga til 16.07.41, seier Solstad at denne visjonen var noko som hende han i det verkelege livet, men at han her «støter mot grenser som man skal være litt forsiktig med å røre ved». Men kvifor det? «Fordi jeg er redd for å bryte sammen, rett og slett. Alt ved å snakke om dette merker jeg at det er vanskelig. Det er en språklig påkjenning.»

Solstad vil ikkje under overflata. Han meiner vel at det ikkje kan gjerast i anna enn kunstnarleg form, kanskje i filosofisk form for dei ytst få som rår over filosofisk kraft, men ikkje i noko tilfelle i eit intervju, same kor langt det måtte vera.

Kaj Skagen er forfattar og fast skribent i Dag og Tid.



Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake