Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


Bankfolk er livsfarlege

Av Jon Hustad
,  04.02.11


Det vert ikkje undervist i historie ved Samfunnsøkonomisk institutt ved UiO. This Time is Different syner galskapen i ikkje å gjera det.

SAKPROSA
Carmen M. Reinhart og Kenneth S. Rogoff:
This Time is Different. Eight Centuries of Financial Folly
Princeton University Press 2010

For ein månad sidan var Kenneth S. Rogoff, som til vanleg er professor ved Harvard, i Oslo. Eg var og høyrde på han. Eit stykke ut i føredraget presenterte han ein plansje over veksten i privat kreditt i Noreg. I åra før 1919, i åra før 1987 og i åra før 2010, synte plansjen, var veksten heilt lik. I dei to fyrste tilfella enda det heile med ei djup finanskrise. Den norske bankrisa i byrjinga av 1990-åra var éi av dei fem største i verdshistoria etter 1945.

Eitt kan eg garantera etter å ha lese This Time is Different: Noreg kjem om få år til å oppleva ei heidundrande finanskrise om styresmaktene og Noregs Bank ikkje straks tek omfemnande grep for å stogga husbobla og den hemningslause låneveksten her til lands.

Ein historisk reiskap
Det tradisjonelle problemet med finanskriser er at dei har vore så vanskelege å spå, i det minste har mange hevda dette. Men ja, det er alltid nokon som får rett: Det siste og alt klassiske dømet er den amerikansk-jødiske økonomiprofessoren Nouriel Roubini. I 2006 heldt han eit langt føredrag for Det internasjonale pengefondet (IMF). Der spådde han at oljeprisen skulle opp, at USA kom til å få ei enorm bankkrise grunna husbobla, og at den føderale gjelda kom til å eksplodera. Dei fleste lyttarane berre flirte. Eitt år etter synte det seg at Roubini fekk rett. «Han verka rett og slett galen», sa ein økonom som var til stades til The New York Times. «Han var ein profet då han kom attende i 2007.»

Problemet var berre at ingen av tilhøyrarane hadde sjekka CV-en til Roubini. Alt det han sa i 2006, hadde han sagt i alle år før, og i alle åra etterpå har han halde fram med å spå at verda går under. Klokka til Roubini står alltid på same staden. To gonger i døgeret syner ho rett tid.

Med boka til Carmen M. Reinhart og Rogoff har økonomane fått ein ny reiskap, ein reiskap som etter det meste å døma gjer det mykje lettare å spå om framtida. No treng vi ikkje lenger å lytta til galningar som Roubini. For å sitera verdskjendisen og historikaren Niall Ferguson, Rogoffs kollega ved Harvard: «Dette er beint fram den beste empiriske granskinga av finanskriser som nokon gong er utgjeven. Gjennom å kombinera ei svimlande mengd data frå mange hundreår har Reinhart og Rogoff gjeve eit heroisk tilskot til finanshistoria. Denne strålande boka er verd meir enn tusenvis av matematiske modellar.»

Sei nei til grekaren
Kor stor var til dømes risikoen for at Hellas kom til å misleghalda gjelda, som dei reelt sett gjorde i 2010? Kor lurt var det å sleppa grekarane inn i eurosamarbeidet? Vel, slår vi opp på side 99 i boka, finn vi ein tabell over alle europeiske land sidan dei vart uavhengige og/eller frå år 1800. Svaret er at Hellas har gått konkurs fem gonger og misleghalde gjelda i 50,6 prosent av tida sidan dei braut laus frå Tyrkia.

Kva med Spania og Portugal, kor truleg er det at dei kjem seg gjennom den noverande krisa utan ein konkurs? Spania har misleghalde gjelda si 23,7 prosent av tida sidan 1800 og gått konkurs tretten gonger. Dei same tala for Portugal er høvesvis 10,6 prosent og seks gonger. Og ja, dei nordiske landa kan slå seg på brystet: Korkje Finland, Noreg, Sverige eller Danmark har nokon gong misleghalde gjeld. Innbyggjarane har lojalt stilt opp for bankeigarane og betalt dei ut av uføret.

«Meldinga vi vil gje, er enkel», skriv dei to: «Vi har vore her før: Same kor unik den siste finansgalskapen eller krisa verkar, så er det stort sett alltid ein forunderleg likskap mellom landa og gjennom historia.» Og er det noko historia syner, så er det at det er umogeleg å sjå privat kredittvekst uavhengig av statsgjeld. Irland, til dømes, hadde knapt statsgjeld å tala om før den noverande finanskrisa. I dag badar landet i gjeld. Resultatet av finanskriser er i alle høve alltid det same, syner Reinhart og Rogoff: Nokon taper peng­ar, store pengar.

Du betaler
Desse nokon er som regel skattebetalarane. Etter ei bankkrise er den offentlege gjeldsveksten beint ut sagt utruleg: I gjennomsnitt stig den offentlege gjelda med heile 86 prosent på tre år. Rett nok er ikkje denne gjeldsveksten i hovudsak eit resultat av at statane bergar bankane, men av det faktum at finanskriser fører til ein sterkt tilbakegang i den samla økonomien.

Likevel vil vi ikkje læra: Gong etter gong når tidene er gode, tek einskildpersonar, regjering­ar og bankar opp altfor mykje gjeld grunna ein altfor kort tidshorisont. Kor mange nordmenn veit til dømes at det tok Oslo Børs femti år å koma opp att på det nivået børsindeksen var på i 1919? Og kor mange huseigarar i Oslo veit at det tok hovudstaden hundre år å koma seg opp på dei same husprisane som på slutten av 1800-talet?

Kva er så svaret? Kva må vi gjera? Det banale svaret er sjølvsagt at korkje statar, einskild­individ eller bankar over tid kan halda fram med å auka gjelda – og den endå meir banale konklusjonen er at det ikkje kjem til å henda. Men kanskje kan vi gjera oss ei viss von om at all denne empirien gjer krisene færre, at vi får eit litt lengre minne.

Konklusjonen
Dei to forfattarane dreg tre konklusjonar av dei omfemnande funna:

1: Statleg gjeld må alltid vera så synleg som råd er, og dette oversynet må òg inkludera potensiell gjeld. Med andre ord: Privat gjeld i bankar må òg spela ei stor rolle sidan stort sett inga regjering vågar å lata bankane falla eller gjera bankane så små at dei kan falla.

2: At ein stat kan veksa seg ut av gjeld når gjelda har kome over eit visst nivå, er stort sett illusorisk. Altså: Når eit finansdepartement reknar på kva staten kan tola, må det same departementet taka høgd for at kredittmarknaden turkar opp. Kort sagt: Ein stat må til kvar tid ha råd til å driva som om gjeldsopptak ikkje er mogeleg.

3: Det er ein klår samanheng mellom storleiken på statleg gjeld og inflasjon. Vert gjelda for høg, byrjar nasjonalbankane og regjeringane å inflatera seg ut av den same gjelda.

For min eigen del vil eg leggja til ein konklusjon om Noreg. Sidan vi ikkje kan setja opp renta særleg mykje grunna den låge internasjonale renta, må låntakarane møta krav om minst 40 prosent eigenkapital før dei får taka opp huslån.

På eitt nivå er boka skuffande: Ho er ikkje særleg velskriven, men som oppslagsverk er ho uslåeleg – også som pensumlitteratur for norske sosialøkonomar.

Jon Hustad er journalist i Dag og Tid.



Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake