Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


Robotane tek makta

Av Per Anders Todal
,  27.08.10


To småspekulantar er tiltala for å ha lurt aksjerobotar på Oslo Børs. Men har slike robotar reint mjøl i posen sjølve?

Det er slett inga stor svindelsak som har fylt spalte etter spalte i næringslivspressa dei siste par vekene. Men saka er så kuriøs – og kanskje tilmed prinsipielt viktig nok – til at også The Financial Times har hatt ein artikkel om historia. To så­kalla traderar, småspekulantar på Oslo Børs, er tiltala for å ha manipulert aksjekursar og lurt ein såkalla «aksjerobot», eit dataprogram som handlar på børsen etter særskilde reglar.

Dei to spekulantane er skulda for å ha drive opp kursen på nokre lite omsette aksjar. Det skal dei ha klart ved å kjøpe mange små aksjepostar til stadig høgare kurs, for så å selje store postar – med vinst – til den noko naive datamaskina som slavisk følgde ein fast algoritme, eit sett med «åtferdsreglar». Men aksje­robotar er ikkje alltid så dumme eller uskuldige som denne saka får dei til å verke. Som regel er det robotane som vinn.

Robotane kjem
På dei store børsane i verda er tendensen tydeleg: Aksjerobotane er i ferd med å ta over mykje av handelen, og dei kjem fort. Datamaskiner er langt billegare i drift enn analytikarar, og dei er umåteleg mykje raskare. Algoritmane til aksjerobotane har blitt svært raffinerte, og dei kan lynraskt reagere på kursrørsler, oppdage trendskifte eller andres småfeil som dei kan hauste ein vinst på.

Det er særleg farten som gjev datamaskinene fordelar framfor mennesket. Mange børsar i verda har opna for såkalla high frequency trading, HFT, som er «lynhandel» med aksjar. Det vil seie at dei særs kraftige datamaskinene til meklarhus, hedgefond og andre storspelarar kan leggje inn tusenvis av kjøps- eller salsordrar kvart sekund. Vinsten på kvar transaksjon kan vere bitteliten, men når handlane blir mange nok, blir det fort milliardar av det.

Lengst har utviklinga kome i USA, der den tekniske utviklinga blir omtala som eit våpenkapp­laup mellom dei store børsaktørane. Så viktig er farten i dette spelet at fleire finanshus har plassert datamaskinene sine nærast mogleg datasentralane til børsen i New York, for å få fram ordrane sine nokre tusendels sekund tidlegare.

«Det er i slik lynhandel alle pengane blir tente no», sa William H. Donaldson, tidlegare sjef for New York-børsen, til The New York Times i fjor sommar. «Om individuelle investorar ikkje klarer å henge med i utviklinga, har dei eit enormt handikap.»

Mistanken om at dei store finanshusa brukar den overlegne datakrafta si til ulike former for manipulasjon, har blitt stadig sterkare i USA det siste året. Manipulasjonen kan til dømes utførast ved å leggje inn og fjerne ordrar på brøkdelen av eit sekund for å teste ut eller forvirre andre spekulantar. Verre: Dei store aktørane har òg truleg hatt høve til å snike i ordrekøen på børsen, takka vere farten til datamaskinene deira.

Ingen veit sikkert kor stor del av aksjehandelen i USA lynhandelen utgjer, men overslaga varierer frå kring halvparten til 60 prosent – trass i at det er berre eit lite mindretal av børsaktørane som har tilgang til den avanserte teknologien som krevst. For desse få er vinstane svært store. The New York Times viser til ein studie frå Tabb Group, som anslår at dei store spelarane sopa inn kring 21 milliardar dollar på lynhandel i 2008.

Oslo er med
Noreg heng så langt eit stykke etter USA. Men robotane er i rask frammarsj også på Oslo Børs, og high frequency trading (HFT) er tilgjengeleg også her. Innføringa av eit nytt handelssystem ved Oslo Børs i år har fått den såkalla latenstida, tida det tek å få plassert ein ordre, ned i tre tusendelar av eit sekund. Det er raskt. Men det er likevel nesten tjue gonger så lang tid som ved den amerikanske Nasdaq-børsen, som treng under to milliondelars sekund på å få gjennom ordren.

Høgfrekvenshandel er noko Oslo Børs må tilby for å henge med i den internasjonale konkurransen, og det er eit gode for både aksjehandlarane og for dei børsnoterte selskapa, meiner Per Eikrem, kommunikasjonssjef ved Oslo Børs.
- HFT kjem som følgje av at systema våre blir raskare og får større kapasitet. Og det er med på å sikre at aksjar og obligasjonar får best mogleg likviditet.

Likviditet tyder i denne samanhengen at ein kan rekne med å finne ein kjøpar eller seljar av eit verdipapir. Høg omsetnad tyder høg likviditet. Og likviditeten er livsviktig for Oslo Børs, for det er omsetnaden børsen lever av. Børsen er ingen statleg institusjon, men eit privat selskap som skal tene pengar. Det er med på å gjere lynhandel attraktivt også for Oslo Børs.

Eit ukjent, lite tal
– Kor stor del av transaksjonane på Oslo Børs i dag er slik lynhandel?

– Det har vi ikkje noko tal på, men det utgjer ikkje nokon majoritetsandel. Men datamaskinhandel på børsen generelt har auka mykje.
– Kor mange aktørar på Oslo Børs brukar HFT?
– Det har eg heller ikkje tal på, men det er svært få. Eg tippar dei kan teljast på éi hand, seier Eikrem.

– Eg skjønar at meklarhusa og Oslo Børs har nytte av HFT. Men kva er samfunnsnytten av lynhandel og annan robothandel?
– Det er òg likviditeten. Børsen hjelper til med å skaffe kapital for selskap så dei kan utvikle seg og skape verdiar. Gode handelssystem er ein føresetnad for dette.
– Men robothandelen har ingenting med kapitalinnhenting til selskapa å gjere. Det er rein spekulasjon?
– Det kan du seie. Men ein føresetnad for å kunne hente inn ny kapital, er at det finst ein andrehandsmarknad for aksjar, og der bidreg datahandelen med likviditet.

Per Eikrem kjenner til debatten frå USA, der dei store aktørane har blitt skulda for å stele seg til superprofitt ved hjelp av dei avanserte datasystema sine. Men han meiner problemstillinga er heilt uaktuell i Noreg.
– Den typen handel som har blitt debattert i USA, er verken mogleg eller lovleg i Europa.

Helt eller skurk?
Vi må attende til utgangspunktet for artikkelen: dei to spekulantane som er tiltala for å ha manipulert marknaden ved å lure ein aksjerobot. I dei norske børsforuma på nettet er støtta til dei to sterk – dei blir nærast sedde på som Robin Hood-figurar som har klart å overliste overmakta. I slike forum er mistanken utbreidd om at datamaskinene på Oslo Børs driv med kursmanipulasjon i langt større skala.

I teorien er det ingenting i vegen for at ei datamaskin kunne gjort nett det same som dei to tiltala skal ha gjort, vedgår Eikrem.
– Datamaskiner kan sikkert gjere liknande ting, om dei er programmerte til det. Men vår rolle er å avdekkje børsåtferd som er mistenkjeleg. Vi sende rapport om dette til Finanstilsynet, og dei har gått vidare med saka. Desse traderane hadde manipulert kursen opp for så å selje. Slik åtferd blir heile marknaden skadelidande av, seier Eikrem.
– Vi forsvarar ikkje ein robot, vi forsvarar marknaden vår. Vi har òg rapportert datamaskiner for det vi meiner er mistenkjeleg åtferd.

Programmert til lureri
Fleire av dei som har kommentert robotsaka i media, stiller seg undrande til at dei to spekulantane har blitt tiltala, og somme meiner datamaskinene like gjerne kunne vore på tiltalebenken. «Robotene er jo programmert til å lure markedet», sa nyleg investeringsdirektør Bjørn Wicklund i Terra Fondsforvaltning til Dagens Næringsliv.
– Wicklund meiner mykje av det datamaskinene gjer, minner om kursmanipulasjon?
– Han meiner sikkert det, seier Eikrem.
– Tek han feil?
– I nokre tilfelle har han kanskje litt rett. Men det er grunnleggjande feil at målet med datamaskinhandel er å manipulere marknaden. Det er først og fremst ein effektiv måte å handle på.
– Om det er slik at dataprogramma gjev store aktørar ein fordel på børsen – er da børsen ein marknad der alle konkurrerer på like vilkår?
– I utgangspunktet er det like vilkår. Men når det gjeld fart, vil menneskehjernen alltid tape mot ein prosessor.
– Og med dei store fordelane som dataprogramma gjev, er da dette ein marknad med rettferdig konkurranse?
– For oss blir det ei kunstig problemstilling. Det er menneske som har programmert datamaskinene òg. Så er det somme som vel å ikkje bruke dataprogram.
– I prinsippet skal vel konkurransevilkåra på børsen vere like for alle?
– Og det er dei i prinsippet, seier Per Eikrem ved Oslo Børs.

Alltid overtak
Dataprogramma til dei store spelarane på børsen gjev dei klare fordelar, meiner Espen Sirnes, som er førsteamanuensis i finans ved Handelshøgskolen i Tromsø.
– I den grad vanlege investorar utan slik reiskap blir skadelidande av dette, er det ikkje bra. Men det største problemet er at somme børsar gjev meklarhus tilknyting nær datasentralane sine. Det burde dei ikkje gjere.
Sirnes peikar på at dei store aktørane alltid har fordelar framfor dei små, sjølv utan robotar, algoritmar og lynhandel.
– Du klarer ikkje å slå valutatraderane til DNB om du er amatør. Store institusjonar vil alltid vere raskare til å utnytte informasjonen. Slik er det berre. Men sidan det finst fleire store aktørar, vil i det minste prisane bli korrigerte raskt.
– Trading handlar om at nokon må vinne og nokon må tape. Er det nokon prinsipiell skilnad på det menneska og robotane gjer i denne marknaden?
– Nei, det er ikkje det. Båe delar er kortsiktig spekulasjon. Men robotane er raskare og er meir konsekvente, seier Sirnes.
Han meiner det ville vore fullt mogleg for Oslo Børs å lage reglar som gjorde kursmanipulering umogleg.
– Men det ville jo redusert omsetnaden til børsen.




Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake