Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


Helene Uri nækjer seg

Av Klaus Johan Myrvoll
,  09.11.07


SAKPROSA
Helene Uri:
Kroppsspråk. Om kropp og ord
Det Norske Samlaget 2007

Tittelen på denne boka er misvisande. Som kjent er språket eit set konvensjonar, og det gjeld òg språk om språk. Når ordet kroppsspråk eingong har fått tydinga 'kommunikasjon med rørsler og minespel', kan ikkje Helene Uri brått gjeva det eit heilt nytt innhald, endå om 'språk om kroppen' kunne vore ei høveleg tyding til kroppsspråk; ordet er rett og slett oppteke.

Det skeivlege tittelvalet er i grunnen symptomatisk for heile boka: Uri vil skriva om ord og uttrykk som har med kroppen å gjera, men skil ikkje mellom etablerte, konvensjonaliserte nemningar og det ein kan kalla augneblinkslagingar: spontane, gjerne humoristiske, ord med stutt levetid og liten slitestyrke. Alt ved den fyrste kroppsdelen i boka, hovudet, skjèr det seg. Attåt gamle erveord som haus, skalle og skolt og nyare, men etablerte metaforar som bolle, knoll, nøtt og planet ramsar Uri viljug opp reine påfynster som hjernecellefengsel, intelligensbank og IQ-loft. Det er berre den menneskelege fantasien som set grenser for slike uttrykk, og når Uri ikkje skil klårare mellom dei ulike ordtypane, fær boka hennar mindre verde. Ein kan berre tenkja seg koss det måtte gå om ein utlending skulle taka seg fram i det norske samfunnet med Uri til språkleg rettleiar.

Ord og form
Ålvorlegare enn denne blandinga av viktig og uviktig er det i ein lingvistisk samanheng at Uri ikkje synest ha grep om kva eit ord er. Atter kan orda for 'hovud' tena til døme: Uri fører opp hue mellom «synonyma» til hovud – og ser bort frå at hue og hovud berre er ulike former av same ord. No kan ein seia at denne kategoriseringa speglar eit meir folkeleg syn på kva eit ord er, men lingvisten Helene Uri burde vel ha høgre ambisjonar?

Dialektforma hue illustrerer eit anna problem med boka åt Uri. I ein fotnote gjer ho greie for at ho skriv orda i den forma ho «har fått eller funne dei [i]». Inga normalisering, med andre ord, noko som berre styrkjer det tilfellelege og uoffisielle preget åt ordtil­fanget i denne boka.

Ball med ball
Kvifor er lingvistar so redde for å vera normative? Ei normativ tilnærming til ordtilfanget kan i mange tilfelle verka klårgjerande. Når Uri spør kva balla «eigentleg» er, «sånn grammatisk sett», må svaret verta bunden form fleirtal av hankjønnsordet ball (som i austlandsk alle hesta). Når mange i dag held det for å vera bunden form eintal av eit hokjønnsord «balle», har forma balla vorte omtolka samstundes som tydinga har gått frå å vera 'testiklane' til 'testikkelpungen'. Denne omtolkinga vert fremja av at -a ikkje lenger er endingsmorfem i fleirtal av hankjønnsord hjå mange talarar, der -ene har kome inn i staden (frå bokmål). Uri kjem eit stykke på veg i denne analysen, men ho gjev aldri den historiske bakgrunnen. Og ho er ute av stand til å finna ordet i Nynorskordboka; der «finst ikkje ordet», skriv ho, men då leitar ho etter «balle» og kjem ikkje på å sjå under hankjønnsordet ball, der tyding 4 er «kodd, testikkel». Når Uri skriv at «bokmålsfolk tør der nynorsking­ane nøler» – av di ho finn balle i Bokmålsordboka – byggjer det soleis på ei mistyding.

Nynorsk for tungnæme
Det er i det heile bisneleg koss Uri, som skriv nynorsk for høvet, held målet på ei armlengds fråstand. Kvar gong ho nemner eit sermerkt nynorskord, kjem det tilsvarande bokmåls­ordet i parentes, t.d. «kross (bokmål kors)» – og det utan at det er eit poeng i samanhengen. Er det gjort for at den stakkars bokmålslesaren ikkje skal falla av lasset? Uri skriv at «vi kan kjenne att» det norrøne ordet hagr 'dugande' i verbet behage – kjenner ikkje Uri til adjektivet ordhag? Berre dumt vert det når ho skriv at det er «ein alvorleg mangel ved nynorsk at ein ikkje har det klassiske rimet hjertesmerte».

Kroppsspråk er langt på veg ei bok om kroppsnemningar i bokmål, engelsk og latin. Av nemna på lista åt Ivar Aasen over «Sexualia» (prenta i Namnesamlingar, 2006) er berre eit fåtal med. Og av dei fireogtjuge «Navne på Mund» som Aasen gjorde dikt av, har Uri berre med fire. Eg saknar dessutan tradisjonelle nemne som heile for 'hjerne', enne for 'panne', barke for 'strupe', bringe for 'bryst' og mjødm for 'hofte'.

Ein som skal formidla faget sitt for eit breitt publikum, må kunna gjera greie for og nytta fagspesifikke ord på ein eintydig måte. Her forsyndar Uri seg gong på gong i omgangen med omgrepet rot, som i målvitskapen har ei heilt spesifikk tyding, d.e. 'sams element for orda i ein ordfamilie'. Uri spelar derimot på den meir ålmenne tydinga 'opphav', som femner vidare. Når ho skriv at ordet munn har ei «indoeuropeisk rot mnto», vert det rangt. Rota er *m(e)n-.

Vegen til klokskap
I føreordet lyfter Uri fram den etymologiske ordboka åt Harald Bjorvand og Fredrik Otto Lindeman: «Les litt i den kvar dag, og du vil bli eit klokt menneske!» (Visst vil me det.) Kan henda burde ho ha fylgt rådet sjølv, for det finst nok av døme på at uttydingane hennar vik av frå dei ein finn hjå Bjorvand og Lindeman, utan å vera meir skarpskodde på noko vis. Til dømes finst det ikkje to indoeuropeiske røter for 'nagl', «nogh-» og «onogh-», men berre éi, *nogh-. Og ordet okle er ikkje avleitt av ei indoeuropeisk rot «ank- 'bøye, bende'», men «har ingen klar etymologi» (B og L) – i indoeuropeisk måtte dessutan forma vera *ang-.

Ein ny etymologi som Uri har frå Bjorvand og Lindeman – utan at ho seier noko om dét –, er at ordet lår skal hanga saman med ljå og opphavleg tyda noko slikt som 'avskore kjøtstykke'. Uri kommenterer: «Eg veit ikkje. Dette høyrest kannibalsk og skummelt ut.» Er dyreverda so framand for Uri at ho ikkje har fått med seg at dyr har lår, dei òg? Fenadlår, lammelår, froskelår – lista kan gjerast lang. Og når Uri skriv at ordet tann truleg går attende på «eit verb som tyder 'ete, tyggje'», kvifor nemner ho ikkje då at dette verbet skal vera nett vårt eta?

Tilgjord og frigjord
Ein vert trøytt av å lesa i Kroppsspråk. Uri er tilgjort vittig og freistar å få med so mange uttrykk som råd i same venda. Slikt vert det ikkje god prosa av: «Eg kunne sagt mykje meir om tungas etymologi, men eg skal halde tann for tunge i denne omgangen, vel vitande om at eg elles berre djupt angrande vil bite meg i tunga. Det kan jo bli for mykje av det gode.» So sant som det er sagt.

Like pinesam er den programmatisk frigjorde omgangen med underlivet; her vert lite overlate til fantasien. Helene Uri greier til dømes å skriva uappetittleg om det kvinnelege kjønnsorganet. Her kjem det: «Frankofone kan mellom anna seie mille-feuille. Direkte omsett blir det 'tusen blad', og ordet tyder vanlegvis butterdeig. Førestell deg eit wienerbrød innvendig – lag på lag med deigflak. Jo, det minner om terrenget mellom damebein. Skremmande uoversiktleg som det sikkert kan fortone seg for ein ukunnig: små og store lepper, foldar, fòrer, plisseringar og hol i eit tilsynelatande kaos.»

Det er ikkje nett noko standardverk Helene Uri har skrive. Det er ikkje utstyrt med register og er soleis ikkje noko oppslagsverk heller. Til det er dessutan feila og hola for mange. Kroppsspråk fortel kan henda mest om forfattaren og kven ho vil vera: ei moderne kvinne utan hemningar av noko slag.

Klaus Johan Myrvoll er korrekturlesar i Dag og Tid.



Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake