Førstesida
  Nr. 17   Fredag 27. april 2013                          Fri vekeavis for kultur og politikk
Send oss dine tips!
 

  FØRSTESIDA

   NYHENDE


Politikk
Kultur
Utanriks
Økonomi
Distrikt
Miljø
Aktuelt
Næringsliv

   KRITIKK

Bøker
Film
Musikk
Teater

   Meiningar

Leiar
Kommentarar
Helgheim
Debatt
Klok på bok
   
Kay Lokøy

Arkiv

Finn nyhende:

   AKTUELT

Biletglimt

   BUTIKKEN

Abonnement
Forfattaraviser
Andre forlagsprodukt
Aksjar i Dag og Tid

   MARKNADSPLASSEN

Ledige stillingar
Riksoversynet
Rubrikkar
Send inn annonse

   DAG OG TID

Annonseprisar
Avtalegiro
 
Endring abonnement
Teikn abonnement!
Last ned avis (PDF)

   ANNA

Lenkjer
Tips oss
   
  Utvikla av InBusiness AS


Dødskult på Den Nationale Scene
 01.06.07

Jon Fosse:
Eg er vinden
Den Nationale Scene/Nationaltheatret, tingingsverk for Festspillene i Bergen
Regi: Eirik Stubø

Scenerommet minner om innsida av eit sokke skipsskrog eller ein nedsota fabrikkhall. Det er eit digert og tomt, fullstendig fargelaust rom, som gjennom framsyninga berre vert variert med ljoseffektar. Også dei to einaste skode­spelarane som syner seg, «Den eine» og «Den andre», er kledde i kvitt og svart. Dei står urørlege framføre oss gjennom heile stykket, berre munnen rører seg på dei. Dei korkje hevar eller senkar røysta. Dei ser ikkje på kvarandre medan dei talar, men stirer uttrykkslaust ut i salen med same andletsuttrykk og kroppspositur gjennom femogførti minutt.

Drifta mot døden
Stykket er utan rekvisittar og handling. Det finst ikkje noko anna på scena enn desse to forgjorde, talande personane. Alt anna må tilskodarane, som berre har praten å stø seg til, sjå føre seg, om lag som i lesinga av ein roman eller eit dikt. Det er som å vera vitne til innspelinga av ei lydbok.
Tida har fått romleg dimensjon, slik at forteljinga fritt kan flytta seg fram og tilbake mellom fortid, notid og framtid, og dess­utan på kryss og tvers av grensa mellom liv og død.

Gjennom den monotone dialogen skjønar vi at dei to er på ein båttur. Den eine av dei har teke/tek/kjem til å ta sitt eige liv ved å drukna seg. Sjølve båtturen vert skildra som han er utan mål og meining. Dei legg til i ei vik, fer vidare, legg til i ei ny vik, fer vidare att osb. Dei et litt og talar om vêret osb. Sameleis som scena er utan fargar, er båtturen utan glød. Ein får inntrykk av at sjølvmordet kan henda nettopp av di ingenting, ikkje eingong smerta, har noko særskilt å seia. Mot slutten styrer «Den eine» mot det opne havet medan «Den andre» protesterer. Han som tek sitt eige liv, vert dregen mot døden som elskaren mot kjærasten sin. Han hamnar i sjøen og set seg imot alle freistnader på berging. Han hadde vorte for «tung», seier han, og døden melder seg som ein lette. Han har sloppe unna livet og går opp i elementa som «vind».

Langdrygt teater
Dette er langdrygt teater som lever på nåde av namnet til Fosse. Det må jo vera ei melankolsk djupn i eit stykke skrive av ein forfattar med så mykje seriøsitet at det hadde gagna alle om han hadde gjeve avkall på litt til kollegaene sine. Men kvar er denne djupna?
Den profesjonelle tilskodaren leitar av all kraft etter løynde spor som kan leia til løysinga på gåta. Det stivpynta festspelpublikummet gaper forpint etter ein forløysande skjemt i fåfengd von om å få le i flokk på rett stad. Men forfattaren unner dei ikkje anna enn litt spreidd og nervøs humring.
Her er ingenting av den vulgære humoren som trugar med å gjera kulturlivet i heile landet til revy; ingenting av dei hysteriske og bloddrypande verkemidla som så lenge sette merke på teatret, ingen dødsskrik, ikkje så mykje som ei einaste lita valdtekt.

Denne asketiske stilen vekkjer sympati hjå meg. Men samstundes sit eg og gissar på kva framsyninga formidlar. Brått er det slutt. Eg må spørja ei garderobedame om det verkeleg er over. Kan henda det berre er endå ein pause i teksta? På veg heim over Torgallmenningen får eg kjensla av å ha vorte kasta ut frå festen før han var byrja.

Sublimt eller banalt?
Fyrst for ettertanken vert Eg er vinden ei ytre sett udramatisk framsyning av dødsdrift utan nærare grunngjeving. Denne dødsdrifa vert ikkje uttrykt med reine ord, men det vert ymta om henne gjennom depressivt tørrprat med innlagde pausar. Både det stilleståande og det repeterande gjer stykket til ein offentleg dødsmeditasjon. Den høgtidlege råma på hovudscena legg til eit sakralt element. Den dystre scenografien i svart-kvitt syner fram den «eigenlege» og overjordiske røyndomen i det mekanisk-materialistiske verdsbiletet, den usynlege og berande, tenkte realiteten av fargelause og lydlause partiklar, svingingar, bylgjer og kraftrelasjonar. Vi er komne inn i det naturvitskaplege dødsriket, der vi på terskelen er vortne frigjorde frå sansebedraget og står fram som fargeblinde sjeler. I eit slikt perspektiv vert den melankolske djupna til ein avgrunn.

Men samstundes som anonymiseringa av skodespelarane og fråværet av all biografisk eller episk kontekst får dødsgleda til å stå fram som universell realitet og del av menneskenaturen, får sjølvmordet ei tradisjonell psykologisk grunngjeving. Etter at «Den eine» har tala om lengten etter å koma bort frå støyen (livet), spør «Den andre»: Hadde du det slik då du var barn òg? – Sjølvmordaren overhøyrer dette spørsmålet, det vil seie at han svarar på det med gjallande togn. Dermed har vi vorte fortalde at sjølvmordet kjem som ei fylgje av visse barndomsopplevingar, eller vert gjort i sorga over ei tapt barnleg verdsoppleving. No handlar det ikkje lenger om liv og død i sentrallyrisk forstand, men om patologien i sjølvmordet. Mest umerkande har vi gått frå dei lærde djupnene til det lærde barbariet. Dei sublime verkemidla har ført oss over i banaliteten. Er alt dette tilbakehaldne oppstusset på scena stelt i stand for at vi skal verta opplyste på kodespråk om samanhengen mellom røynslene til barnet og depresjonen til den vaksne?

Med- eller umedvite?
Det er mitt inntrykk at både forfattar og teaterfolk har lagt så stor vekt på forma at innhaldet har vorte forsømt. Eller var det verkeleg meininga å halda ei svart messe? Var det meininga å krydra denne dystre liturgien med platt psykologi? Ville ein syna fram eit suicidalt verdsbilete? Var det intensjonen at publikum skulle sitja og applaudera herleggjeringa av døden?
Det kan umogeleg vera mange i salen som skjønar mykje av det dei ser og klappar for. Ti, kanskje? To? Med ettertanken er det vel råd å nytta stykket til utgangspunkt for refleksjonar som nokre kan finna mon i.
Men slike refleksjonar går ikkje fram av stykket eller teksta. Framsyninga berre reiser eit tema, utan å arbeida det ut. Stykket set ein slags dagsorden, som berre kan utførast om ein møter opp med ei rekkje føresetnader. Ein bør truleg kjenna litt til litteratursynet til Fosse. Kanskje bør ein vera idéhistorisk skolert. Det kan vera at ein må ha fuska litt i litteratur- og teatervitskapane. Ein må ha tid og lyst til å studera detaljane i stykket og utleia innfløkte sanningar av dei. Jamvel då kjem utbytet for dei aller fleste til å vera fyrst og fremst teoretisk, om ein ser bort frå gleda av å fylla eige sjelsinnhald i dei tomme formene til andre.

No er eg ikkje imot eksperimentelt eller vanskeleg teater. Men ei framsyning som krev så mykje spesialkompetanse av publikummet sitt som Eg er vinden, høver kanskje best på ein teaterverkstad. Denne teksta skulle kan henda heller vore pakka inn i to bokpermar eller vorte presentert på eit seminar, enn på ei nasjonal hovedscene. Slik som ho er no, står ho fram som ein kladd, ikkje utan djupn og fælske i flatene og rivnene sine, men langt frå som ferdig stoff for ei stor scene.

Kaj Skagen, forfattar.



Tips ein venn om denne nyheita.
Til:    Fra:   

« Tilbake