Dag og Tid nr. 26, laurdag 26. juni 2004

Dikt:
Ei stemme som ber
Jóanes Nielsen er ein diktar som heile vegen leitar etter det fullkomne, samtidig som han veit at han aldri skal finne det.

Jóanes Nielsen:
Bruer av svoltne ord
Samlaget

Jóanes Nielsen frå Færøyane var i fjor innstilt til Nordisk Råds litteraturpris for fjerde gong. Han var også innstilt i 1999 med diktsamlinga Sting, som kom på norsk i fjor haust, gjendikta av Lars Moa, og det er også Lars Moa som har gjendikta Bruer av svoltne ord. Boka ligg føre på Samlaget i desse dagar.

I ein presentasjon av færøyske forfattarar på nettet skriv Jóanes Nielsen uhøgtideleg og lett sjølvironisk: «Bruker lesebriller, nr. 46 i sko, er kommunist og forelska i Færøyane.» Det uhøgtidelege pregar også diktinga hans, og det sosialistiske grunnsynet saman med ein stor og ekte kjærleik til heimlandet og allminnelege folk, legg han heller ikkje skjul på.

På leiting
Men Jóanes Nielsen er meir enn dette. Han er ein diktar som heile vegen leitar etter det fullkomne, samtidig som han veit at han aldri skal finne det. Sjølve leitinga blir drivkrafta, sjølve rørsla mot ei meining som vik unna, blir motoren i forfattarskapen hans. Dette blir tydelegare dess eldre han blir (han fylte 50 i fjor), og difor har han også eit ambivalent forhold til vedtatte sanningar, til religionen, til Gud og Jesus, til alt som har stivna i det dogmatiske og opphøgde.

Jóanes Nielsen trivst best på bakkenivå, med fast grunn under føtene og med ein høg himmel over seg, med fjella rundt seg og med det uutgrunnelege havet rett utanfor glaset. I desse elementa, og i kamp med desse elementa, finn diktinga form og farge og får på sitt beste eit særeige lysskimmer rundt seg, for Jóanes Nielsen er først og fremst lysdiktar, ein som sirklar inn lyset frå ein draum, lyset frå ein tanke, lyset frå det som er borte, og i sum prøver han på dette viset å fange livets eige lys, det som aldri lar seg fange, men som er der inni oss som ein gneiste frå universet, denne store romantiske tanken. Slik opphevar han også skiljet mellom liv og død på ein vakker og særeigen måte: «Dei døde er blant oss / Vesen smugla inn gjennom små rivner i biologien».

På lånt tid
Denne motsetninga mellom ting og tanke, mellom det forgjengelege og det tidlause, dannar ei uro i dikta hans. Diktaren er her på lånt tid, «Verda smakar alltid av lånt tid», og han har eit pass å vise for seg, si eiga dikting. Han «vil vere i stand til å gå heilt ut på kanten der dagen endar / og romdjupet bed om å få sjå passet mitt».

Dette passet er hans eigen pust, hans eige liv, og i diktet «Passet mitt er pusten» gjer han greie for kva han vil, kva han er ute etter som diktar og menneske, og han vender seg til ingen ringare enn Jesus: «Men eg bryr meg ikkje om synd og angersalmar / Desse stinkande ramsene av sjølvhat og lenkja draum / Eg vil ha storslåtte salmar odla fram av overflod / Bruer av svoltne ord / Trapper som fører ned til tarmane sine svimlande korridorar / Sommarfuglslott som sorglaust svaiar på doggfylte strå / Eg syng om kjærleiken som bryr seg om alt».

Kjærleiken mellom menneske og kjærleiken til språket og diktinga, til naturen og fedrelandet blir grunnleggande for det livssynet som Jóanes Nielsen ber fram. Meininga med livet er livet sjølv, det at livet fornyar seg og at ein er ein del av ein større livssyklus, blir ei form for innsikt som stadig dukkar opp, anten i reine ord eller underforstått. Slik kan ein med ein viss rett kalle Jóanes Nielsen ein religiøs diktar utan religion, slik også Pablo Neruda var det. Han hentar dessutan ut element frå det religiøse språket, både i form av allusjonar («Vi lever ikkje berre av nasjonalisme») eller i det besverjande, repeterande i ord og rytme slik det kjem til uttrykk i det storslåtte og episke minnediktet «Hugo er død»: «Ein salme for gebisset / Reparert med ståltråd på Nanortalikbanken / Ein salme for latteren / Stampar fulle av skinande perler / Ein salme for brusken som vart til mjøl mellom ledda / Timane som vart til dagar til år som vart til altfor / gamle seglingsplanar».

Spenn og spenning

Hos Jóanes Nielsen er det ei spenning og eit spenn mellom det konkrete, jordnære, den presise registreringa i smak, lukt, lys og lyd, og sansinga av noko større, noko bortanfor det kvardagsnære. Dette kjem svært tydeleg fram i hyllingsdikta til lyrikaren J. H. O. Djurhuus (1881 - 1948), ein av dei største i færøysk litteratur, og til den aller største, William Heinesen (1900 - 1991).

Gjennom sitt fråvær er dei her enno: «Framleis driv han i gatene/I frakken som luktar sigar og einsemd» heiter det om Djurhuus, og Heinesen sin barndom er presist gjenskapt og sansa gjennom alle luktene i handelshuset der han voks opp: «Lukta av tjøre/Fat med petroleum og sirup/Lukta av smie, sleggjeslag/ Og av mora ved klaveret/Lukta av handelshus og smelta kvalspekk/ Skrottane likna på harper velta av vinden/Lukta av nye ord/Annleis tru/Av motorar som smuldra opp gammalt tankegods».

Det er 22 dikt i Bruer av svoltne ord, det kortaste er på tre linjer, dei lengste går over fleire sider, og det er i dei lange, rytmisk bølgjande dikta Jóanes Nielsen viser sitt format som lyrikar. Han har ei stemme som ber og blir meir og meir tydeleg i ein nordisk samanheng.

«Tomme kompass stikk av med dei gjevaste/litteraturprisane», seier han i eit dikt. Det kan vere at han kjenner seg oversett og undervurdert som diktar frå eit lite språksamfunn, det kan også vere at han ironiserer over kollegaer heime eller ute. Kor som er, han vil nok igjen bli nominert til Nordisk Råds litteraturpris, og om han da skulle få prisen, går den på ingen måte til eit «tomt kompass», snarare til ein som kjenner himmelretningane og som gjennom eit liv som lyrikar har lært seg å navigere etter sol og måne og stjerner og etter landfaste og jordnære punkt i tilværet.
Oddmund Hagen

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |