Dag og Tid nr. 25, laurdag 19. juni 2004

Fotball-EM:
No vil vi til Sverige
Grisen står og hyler. Mini masar på TV, og Semb tykkjer framleis det er heilt utgjort at vi ikkje er med. Det er fotball-EM i Noreg. Flagget vaiar frå raude stugor og varslar om kampen i kveld. Lupinane står tett, og gammal og ung samlar seg på den vesle kaféen. Det er fotball-EM i Sverige. Klart at eg heller vil dit.
Tekst og foto: Kjetil A. Brottveit
kjetil@dagogtid.no

Eg kjenner meg som ein idiot i det eg ringjer til Sverige. Eg har søkt på nettet etter svenske pubar, ikkje altfor langt frå grensa, som skal vise opningskampen til Sverige på tv. Svinesund er så norskifisert, og eg vil inn i skogane i staden. E18 går gjennom Askim, Mysen og Ørje i indre Østfold, og dei fleste vil då forstå at framhaldet ikkje kan vere anna enn djup, svensk skog.

Töcksfors er den fyrste tettstaden på svensk side. Kan hende nokre av Dag og Tids lesarar har kjøpt blå godis eller snus der? Eller porr? I så fall kan de finne dykk ei anna avis. Iallfall må eg lenger inn i landet, eg må ha solid Sverige i vid omkrins rundt meg. Töcksfors ligg i Årjäng kommune, og ei anna bygd der heiter Lennartsfors. Eg finn ut at dei har nokre få kafear der, men eg må vere sikker på at nokon viser kampen. Bergstugan Café och Pub reklamerer med «trivsam miljö med utsikt över sjön Lelång.» Dei har kunst på veggene «och IT-bibliotek med 2 datorer.» Kunst og datamaskiner på ein gong? Dit vil eg. Eg ringjer og knotar og skjemst.
Ein desorientert mann tek telefonen:
– Matchen i kväll?
– Ja, kampen i kveld. Norsk tidning, seier eg.
Mannen får summa seg og ropar etter ei dame. Han vert vekk lenge og kjem att. Jo, dei skal vise kampen.

Forenklande homotanke

Utvandringa til Amerika har vorte forklåra med push- og pull-faktorar. Kva var det som skuva folk av garde, og kva var det som drog i den andre enden? Det som skuvar meg, er det gemyttlege, omtrentlege EM-pratet på TV 2 der Mini Jakobsen og Davy Wathne seier at ein aldri skal avskrive Tyskland, at kampen ikkje var berusande, men det har vore så mykje anna berusande her (dei tenkjer truleg på alkohol, til naud damer), og Carsten Skjelbreid som sit i studio og må le lenge når dei frekke gutane i Portugal har hinta om drikking. Sportsjournalistikken har eit eige blømande språk, «han vart finta ut i pølsebua», «har ikkje kopla inn femtegiret enno», eit språk TV 2 ikkje har bremsar for. Då eg var liten, elska eg å lese den faste spalta til Svein Mathisen, «Mattas corner», i Fædrelandsvennen. Som eg hugsar det, skreiv han mykje om skot som var så harde, men håplaust for høge, slik at ballen truleg landa heilt ute i Bertesbukta, eller, på det mest morosame, kanskje heilt ute i Skagerrak. No er same mann sidekommentator på TV 2, og folk vert framleis finta ut i pølsebua, men no er eg jo stor og treng ikkje å like dei same tinga lenger.

TV 2 er ekspertar på å servere stereotypiar om land, omtrent som eg gjorde med porr og snus i stad. Det er for mange hestehalar på Italia, det luktar ikkje mykje Dior av spelet til Frankrike, noko ein skulle tru, for dei kjem frå Sør-Europa, der folk er jålete. Det mest plagsame er at kommentatorane seier det med ein pondus og eit tonefall som tyder på at dei kjenner seg kloke når dei seier det. Det är inte klokt.

Eg har eit framlegg til effektivisering: Kva med å kalle alle landa sør for Tyskland for homolanda? «Han orka ikkje å springe, for han var homo,» kan Mini seie, medan Carsten Skjelbreid kan le mykje av at det var morosamt og intelligent sagt. Var det då fleire skuv-faktorar? Ja, Åsgårdstrand skuvar meg vekk. Ikkje fordi Edvard Munch budde der, men mannen som er ansvarleg for at vi ikkje er med i EM: Nils Johan Semb.

Uinteressert hest

Det som dreg meg austover, er fiksjonar laga av Bellmann, Taube og Vreeswijk. Det er raude stugor og blomeprakt: gullvivor, mandelblom, kattfot och blå viol. Det er sommarpensjonat med opne vindaugo og dans til langt på natt. Sjarmøren Rönnerdahl er gammal, men «dansar endå».

Det som dreg, er lugne fotballsendingar med mindre skriking og meir analyse. Dei snakkar om hot, mittfältare, ytor å springe i, läge å skyte frå. Dei set ringar rundt spelarar og viser fram kloke og dumme rørsler på fotballbanen, før ein kan slå seg laus i dansesalen på pensjonatet etterpå.

Eg må finne ut kor eg skal køyre og ser meir på nettsida til Årjäng kommune. Dei kallar seg «Vackrast och vildast i Västra värmland.» Bokstavrim og kommuneslagord, det er som det skulle ha vore i Noreg, og eg prøver å gløyme det der eg trer meg gjennom Østfold-skogane. Eg ligg tungt på vegen og er særskilt medviten om at eg jamt aukar avstanden til TV 2 og Semb. Då eg ser Riksgräns-skiltet, er det som ei reinsing.

Etter Töcksfors tek eg av til høgre mot Lennartsfors. Eg kjem inn på ein grusveg som bølgjar opp og ned gjennom skogen. Stundom opnar skogen seg i vakre bygdelandskap. Eg ser beitande sauer og kyr. Dei veltar seg i ein normalitet som for dei er svensk, men det anar meg at dumskapen deira har ein meir interessant nyanse enn heime.

Det irriterer meg at bilradioen framleis tek inn NRK, men eg vert viss på at eg er i utlandet då eg får auga på ein hest med hette. Eg har høyrt om skylappar, men ei heil hette over hovudet? Eg stoppar bilen. Det er fullstendig avbeita i inngjerdinga, og eg gjev han feite grasstrå frå utanfor gjerdet. Han vert noko nervøs, for han kan vel ikkje sjå heilt kor eg står. Eg spør:
– Hei, du svenske hest. Ser du fram til kampen?
– Kva for ein kamp? spør hesten, og denne manglande sensitiviteten over at det er ein viktig dag, gjer at det ikkje vert meir gras på han.

Eg ser etter andre teikn på at det stundar mot kamp, og heldigvis har nokre av dei raude små husa svenske flagg ute. Utlandet skrik på ny imot meg då eg får sjå ein gammal Saab med to frampartar i vegkanten. Eit par timar frå Oslo kan bilane ha to panser, to gasspedalar og to ratt.

Tenåringsvanskar
Lennartsfors er ein vakker liten stad med kanal og sluse. Eg finn Bergstugan pub tvers overfor ICA. Eg er ute akkurat tidsnok til den fyrste kampen i kveld, Danmark mot Italia. Damer pyntar med blomar der inne, men fortel at dei ikkje opnar før svenskekampen.

Eg spør jenta i kassa på ICA om det finst andre kafear som viser kampen. Ho hamnar i ein situasjon som kan vere tung å bere for tenåringar i servicenæringar på små stader i både Noreg og Sverige. Ho må noko orsakande seie at slikt har vi ikkje her i bygda, og ho er ikkje ein gong sikker på om det finst ein open kafé i kommunesenteret Årjäng. Men, kjem ho på, kanskje pizzarestauranten i Storgata? Det er den eine gata som finst der, forstår eg.
Pizzastaden er open, og fjernsyn har dei. Eg vert fylt av panskandinavisme der eg sit som nordmann i Sverige og held med Danmark, men i pausen får eg ei påminning om det vonde. Der sit Drillo og analyserer. Til og med han har dei teke frå oss.

Svenskane ler

Tilbake i Lennartsfors er Bergstugan pynta til kamp. Det er smått med folk i tv-rommet, men i salen ved sida av er det mykje liv. Der sit ein gjeng unge kvinner med hattar. Eg er ikkje sikker på om dei pyntar seg slik i Sverige eller om det er ein slags maskerade.
Dei har skjønt at eg er norsk og prøver å forklåre:
– Vi har ett utdryck.., utdrikk.., seier damene.
– Utdrikkingslag? spør eg.
– Ja, seier dei.

Ein av dei er mann og går med Ola Nordmann-kostyme, nikkers og sekk med flagg. Det er så banalt at eg trudde det berre fanst i vitseteikningar i VG, men det er visst nok til å le, spesielt når ein ekte nordmann får sjå han. No som eg har vore så flink til å sympatisere med Sverige, skal dette vere takken? Skal eg le sjølvironisk, eller vere stolt og ikkje le? Svensken har det greiare, han fortel uanstrengt om at han fekk lov til å vere med på festen sidan han er sjefen hennar på ICA. Han brukte fem minutt på å kle seg ut, og trivst, hehe, godt i kleda. Han skulle berre ha visst kor nær idylliseringa mi var ved å breste akkurat her. Eg strevar dessutan med ein irriterande tanke om korleis eg kunne ha klart å kle meg ut som svenske på fem minutt, og no må eg forte meg inn att til kampen.

Gamle og unge

Sju-åtte tusen svenskar er på plass i Lisboa. 12–15 svenskar skal sjå kampen her. Dei drikk lokalt øl, «Lennartsfors ränkeøl», og er gamle og unge saman, slik det skal vere på mindre plassar. Ein gut har med seg fotballkort som han legg utover bordet. Han syner fram dei svenske spelarane han har sikra seg: Mikael Nilsson og Teddy Lukic.
– Fast jag har flera hemma, seier han. Sidan han er så liten, seier eg ikkje noko om at han vel ville ha teke med seg Zlatan og Henke om han hadde hatt dei.

Sverige spelar seg roleg i gang. Dei hoiar ein del frå siderommet, og skal vi ikkje ha meir lyd på fjernsynet? Fjernkontrollen er så nær at eg kunne ha trykt på volumknappen, men det sømer seg ikkje å vere så husvarm. Det er greitt for värmlendingane med låg lyd, og dette lugne viser seg på fotballbanen òg. Eg ser korleis Zlatan, som går for å ikkje vere heilt temd, legg ballen kontrollert inn til Ljungberg som scorar. Jaaa, seier dei roleg og klappar halvhøgt.

Eg fylgjer med på svensk konversasjon.
– Var det Henke som fick den smällen?
– Nej, det var Ljungberg. Han tar så mycket stryk.
Dei seier «stryk» i staden for juling. Eg sit rett ved og høyrer det, og har mange kilometer med svensk skog rundt meg.
No køyrer svenskane på. Dei er gentlemen for kvarandre. Henke Larsson scorar to. Zlatan er svært god, men har ikkje scora enno. No får han lov til å ta straffa. 4–0.
Svenskane gjev seg ikkje før det er 5-0. I Lennartsfors er dei framleis lugne.
– 5–0. Det är inte klokt, seier ein mann. Dei drikk ut ølet, og eg må gratulere.

På veg heimover i sommarnatta tenkjer eg på korleis Noreg skulle ha eksplodert om vi vann 5–0 i ein EM-kamp. I eit land med taleføre hestar og Saabar som peikar to vegar, kan det usannsynlege skje, det kan til og med verke heilt normalt. I Lisboa jublar svenskane. I Noreg hyler grisen.

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |