Dag og Tid nr. 37, laurdag 13. september 2003

Poesi:
Antihumanismen i den norske poesien

– Under krigen skreiv motstandspoetane dikt om 17. mai, Kongen, finlandskrigen og shetlandsbåten, men ingenting om deportasjonsskipet D/S Donau, krystallnatta og jødeparagrafen, seier Håvard Rem, som er redaktør for ei ny bok med krigslyrikk.
– Motstandsdikta er like nasjonale og utdaterte som nazidikta. Difor står dei side om side i boka mi, seier Rem.

Walid al-Kubaisi

alwalid@online.no

Då eg las føreordet til Håvard Rem si bok100 dikt om krig, forstod eg at dette kom til å skapa reaksjonar. For Håvard Rem hevdar at motstandsdikta under 2. verdskrigen var anti-humanistiske og reduserer krigslyrikken til ein politisk konflikt mellom to nasjonalistiske frontar. Han meiner den noverande antiamerikanske stemninga er uttrykk for skuldkjensle og ikkje solidaritet med USA sine offer.

– For to år sidan var eg på ei reise i Rwanda i Sentral-Afrika og såg etter spor av borgarkrigen, som på nokre veker i 1994 kravde ein million menneskeliv, seier Rem.

– Når eg no har lese den politisk engasjerte norske krigslyrikken frå dei siste femten åra, har eg med eitt unnatak ikkje funne spor etter folkemordet i Rwanda. Det ser ut til at mønsteret frå Vietnam-krigsdikta for ein generasjon sidan tek seg opp att i den nyare politiske lyrikken: Eit folkemord som det rwandiske engasjerer ikkje norske lyrikarar fordi fiendebileta manglar og fordi fjernsynsbileta manglar.

– Vart dette synet stadfesta då du gjekk gjennom hundrevis av norsk diktsamlingar?

– Oppdraget frå forlaget var å laga ei samling krigsdikt frå alle tider. Verdas beste krigsdikt. For meg vart det litt for estetiserande. Medan eg las tusenvis av krigsdikt, vart eg merksam på ein politisk og historisk konflikt mellom Vesten og Midtausten. For å skildra denne konflikten, måtte eg etablera omgrepet «semittisme». Motsatsen «anti-semittisme» er eit allment kjent omgrep, og tyder jødehat. «Semittisme» er ei meir akademisk nemning på språk, folk og kultur i det austlege middelhavsområdet, mellom anna arabisk, hebraisk og arameisk. Ved å ikkje berre snakke om «anti-semittisme», men også om «semittisme», får vi Holocaust til å handla om noko meir enn jødehat. Holocaust vert ein av mange konfliktar mellom vestleg og semittisk kultur. Slik Europa på 1930-talet hadde eit semittisk «problem», har også Europa i dag eit semittisk «problem». Med denne omgrepsbruken får Holocaust ny aktualitet og overføringsverdi til vår tid.

– Kan ikkje semittar i dag kjenna seg trygge i Europa? Samanliknar du Europas semittiske problem i dag med jødane sin situasjon før Holocaust?

– Som antologiredaktør konstaterer eg at til og med våre politisk korrekte diktarar ignorerte alt frå krystallnatta og dei norske deportasjonane til Quislings gjeninnføring av jødeparagrafen og Auschwitz. I valkampen i år har det vorte akseptert å snakka om «interneringsleirar». Det tek til å likna antihumanisme.

Elie Wiesel

– Det høyrest ut som om du gjev Holocaust ein ny dimensjon. Elie Wiesel, til dømes, skil mellom jødeforfølging og framandhat. Han gjev jødeforfølging eit metafysisk konsept: At folk hatar jødane fordi dei er jødar, medan framandfrykt har andre grunnar. Køyrer du ei anna line enn Elie Wiesel?

– Ja. Ved å sjå Holocaust i ein vestleg-semittisk kontekst, vert jødehatet ikkje metafysisk og unikt, men allment. Skal vi handtera dagens semittar slik vi handterte semittar på 1930- og 40-talet? Hugs at radikale, nazistiske ideologar, frå 30-talet til dagens neonazistar, ikkje har nøgd seg med å vilja utrydda semittiske menneske, men også semittisk mentalitet frå Europa. Ikkje berre jødar eller arabarar, men også kristendomen eller islam som semittiske impulsar. Knut Hamsun kjem inn på dette i eitt av dikta sine. Han spør norske prestar kva dei har imot Muhammed? Jesus var jo også semitt, legg Hamsun ironisk til. På ein måte er denne ideologiske anti-semittismen meir ryddig enn Fallaci, Le Pen og Carl I. Hagen si samanblanding av vestlege og kristne verdiar, der dei gjev vestleg kultur æra for det kristne etos.

– Kva grunnlag har du for å setja Hagen i same båt som Fallaci og Le Pen? Går du ikkje for langt?

– Dei snakkar alle varmt og antisemittisk om våre «vestlege, kristne grunnverdiar» og dei vender kristendommen opp mot opphavet sitt i Midtausten.

– Ifølgje det kritiske synet er all opplysning og sekularisering i Vesten eigentleg ein kulturell krig mot den semittiske tradisjonen, som har gjeve oss religionane islam, kristendom og jødedom. Renessanse og opplysning var ein kampanje mot kyrkja og oppvekking av den heidenske antikken.

– Nei, den semittiske påverknaden er ikkje primært religiøs. Livet etter døden er underordna i semittisk tradisjon. Rettferd, endring, likskap – i motsetnad til indoeuropeisk fatalisme og hedonisme, med klasse- og kastesamfunn. Eit samfunn styrt av Mammon, for å bruka eit semittisk uttrykk. Det er i den tradisjonen Le Pen og Hagen høyrer heime. Også teologen Bondevik lét seg tvinge mot heidensk fatalisme.

– Kva meiner du med dette? Eg føler du taklar dette på ein generaliserande og vilkårleg måte.


– Eg mislikar at framveksten av eit framandfiendsleg, privatisert Forskjells-Noreg skjer under dekke av eit etos vi har henta frå Midtausten.

– Når kjem det første diktet i boka di som viser den vestleg-semittiske konflikten?

– Det første er henta frå dei romersk-jødiske krigane i det første hundreåret, som enda med øydelegginga av Jerusalem. Petter Dass skriv dikt om dette.

– Den neste store vestleg-semittiske konflikten er representert i diktantologien ved ein krigersk tekst frå Koranen, som sikkert inspirerte den semittiske invasjonen av Spania i 700. Neste tekst er den norske nasjonalsosialisten Kristen Gundelach si omsetjing av ei korsfararhymne, der semittane får passet sitt påskrive som «asiatar». Vi finn også den elles islam- og jødevenlege Henrik Wergeland sitt nostalgiske forsvar for vesle Hellas i kampen deira mot ottomanske muslimar. Og så er vi historisk framme ved Holocaust. Boka mi er den første boka etter 1945 som antologiserar dei nasjonalsosialistiske dikta, altså nazidikta (Kristen Gundelach, Arild Hamsun, Kåre Bjørgen og Cally Monrad). Dei står publiserte, utan åtvaring, side om side med motstandsdikta til Arnulf Øverland, Inger Hagerup og Nordahl Grieg.

Tilbakeslag

– Kvifor?

– Fordi eg finn ingen store formelle eller politiske skilnader. Dei er ulike innanfor likskapsramma, men retorikken er den same, det vil seie «land» og «folk», poetikken er også den same, det vil seie kling-klang-rim, og ikkje minst: både nazipoetane og motstandspoetane vel å oversjå antisemittisme og etnisk forfølging. Den djupaste skilnaden er at nazipoetane støtta Tyskland medan motstandspoetane støtta England.

– Kan du samanlikna det demokratiske England med det nazistiske Tyskland? Churchill med Hitler?

– Den største skilnaden på Tyskland og England var Holocaust, men det var ikkje på grunn av jødeforfølgingane poetar tok avstand frå Tyskland, for antisemittismen skreiv dei ikkje om. Når ord som «Hitler» og «nazisme» i dag lyder lagnadstungt, skuldast det ikkje okkupasjonen av Noreg eller bombinga av London, men den etniske utreinskinga som norske poetar valde å oversjå. I vår forstand var motstandspoetane altså korkje anti-nazistar eller humanistar.

– Hjå dei urbane, venstreradikale poetane finn du ei viss internasjonal orientering; dei skriv om borgarkrigen i Spania. Men ingen norsk poet skriv om Quisling si grunnlovsendring i 1942, som fører inn att den opphavlege jødeparagrafen frå 1814. Biskopane protesterte mildt, dei sekulære poetane tagde. Seinare same året vart halvparten av semittane i Noreg deporterte frå Noreg. Heller ikkje dette fann norske motstands-poetar interessant, hundre år etter at Henrik Wergeland i 1842 gav ut Jøden, ei diktbok som hjelpte til at jødeparagrafen vart fjerna. Poetane tagde. Tarjei Vesaas, som i 1939 hadde skrive i festskriftet til Knut Hamsuns 80-årsdag, tagde. Det kjende okkupasjonsdiktet til Halldis Moren Vesaas, «Tung tids tale», som alle skuleborn har lese, tek til slik: «Det heiter ikkje: eg – no lenger. / Heretter heiter det: vi.» Men kva for eit «vi»? Eit norrønt «vi», som kanskje inkluderte «broderfolket» i Finland, men tydelegvis ikkje semittar på norsk jord.

– Er du sikker på at Moren Vesaas reknar med finnane, men ikkje jødane? Kvifor Finland? Kanskje diktet hennar også omfatta jødane?

– Ho skreiv dikt om finlandskrigen, men tagde om dei etniske deportasjonane. Diktet sitt «vi» omfatta tydelegvis ikkje semittar på norsk jord.

– Men, kvifor denne forarginga 60 år etter?

– Eg er ikkje så moralsk forarga. Foreldra mine var rundt tjue den gongen, og dei reagerte heller ikkje. Kven reagerte? Biskopane. Gunvor Hofmo skreiv opprørt om krystallnatta, men ho var tenåring og debuterte først i 1946. Poenget mitt er at motstandsdikta er like nasjonale og utdaterte som nazidikta. Difor står dei side om side i boka mi. Difor har «Tung tids tale» like lite i ei moderne skulebok å gjera som Arild Hamsuns «Stalingrad». Den implisitte rasismen er like sterk i motstandsdikta som i nazidikta. I ei folkevandringstid treng vi skulebøker utan Vesaas-dikt. Lyrikklesarar eg har snakka med, nektar først å tru at poetane tagde om antisemittismen. Når dei innser at dei tagde, innvender dei at poetane ikkje visste. Til slutt innser dei at lyrikarane både visste og tagde.

– Men visste dei før 1945?

– Avislesarar visste. Det stod om krystallnatta i avisene. Biskopane sitt brev i 1942 vart på norsk folkemunn muntert kalla «hebrearbrevet». Drosjesjåførar og lensmenn visste om deportasjonane. Espen Søbye dokumenterer alt dette i si bok i haust om deportasjonane. Ein visste og tagde. Dei var ikkje oss. Heller ikkje mellom venstreradikale poetar har eg funne dikt om antisemittisme. Men dersom Dag og Tid sine lesarar kan leite fram dikt som eg har oversett, mottek eg dei med takk. Då kan vi kanskje også krevja tungtvatnet tilbake frå Israel, seier Rem med eit trist smil.

– Påstår du at motstandpoetane var antisemittar?

– Nei, antisemittismen opptok dei ikkje. Humanismen var nasjonal. Lyrikarane skreiv dikt om matmangelen, Aust-Vågøy, Møllergata 19, Nordahl Grieg, 17. mai 1940 til 1944, Grini, Kongen, finlandskrigen, konvoifarten, slaget om Stalingrad og shetlandsbåten S/S Skjærstad, men ingenting om deportasjonsskipet D/S Donau, krystallnatta, jødeparagrafen, tapte borgarrettar og kverrsett eigedom.

– Etter krigen

– Men etter krigen kom poetane sitt oppgjer med anti-semittismen?

– Nei, etter krigen heldt tagnaden fram, sjølv om poetane no fekk innsikt i folkemordet på semittane og Holocaust. Fordi Holocaust ikkje kunne skildrast? Nei, Tarjei Vesaas og mange andre skreiv forarga om Hiroshima, men ingenting om Holocaust. Unnataket er Gunvor Hofmo, som seig saman under vekta av den nasjonale tagnaden. Ho freista å skriva om Holocaust, men vart oppfatta som nevrotisk, og oppmoda om å skriva om noko anna. Hofmo si tredje bok, Blinde nattergaler (1951), vart difor ein koda rapport om fortrengd nasjonal skuld: «Forbann dette land av frost, / de voksende isfjell av mennesker.» Ikkje før på 1960-talet byrja to venstreradikale poetar å ta for seg Holocaust, Jens Bjørneboe og Georg Johannessen. Men det manglande oppgjeret med norsk medskuld i folkemordet på semittane vart til eit vikarierande oppgjer i form av skuldkjensle, blind støtte til statsdanninga Israel, og eit internasjonalt engasjement, som om poetane sa: Vi sov i 1940, men vi skal ikkje sova meir. Vi oversåg Hitler, men vi skal ikkje oversjå USA! Hagerup tagde om Holocaust, men skreiv sidan naivt om staten Israel. Etter 1960 vert engasjementet til poetane utelukkande utløyst av dette fiendebiletet: USA. Etter 1960 vert ingen dikt skrivne om krigar som ikkje involverer USA. Tibet, Timor, Rwanda, Irak-Iran-krigen og så vidare. Vi kompenserer for at vi oversåg Hitler ved aldri meir å oversjå USA, men overser alt anna.

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |