Dag og Tid nr. 18, laurdag 3. mai 2003

Sosialistisk Venstreparti:
Kunsten å vere seg sjølv

Kristin Halvorsen er uvanleg flink til å spele rolla som seg sjølv, meiner medievitar Anders Johansen.

Per Anders Todal
peranders@dagogtid.no

Alle politikarar vil så gjerne framstå som naturlege, ærlege, tillitvekkjande og autentiske. Men Kristin Halvorsen klarer det betre enn dei aller fleste. Etter dei fleste tv-debattar haustar ho lovord for å vere liketil, personleg, engasjert og oppriktig. Halvorsen er saktens eit stort politisk talent. Men kanskje er det ikkje heilt tilfeldig at det er nett SV-leiaren som scorar så mange poeng med den «ekte» stilen sin?

– Dette er noko som SV-folk har vore flinke til sidan Erik Solheims dagar. Han var ein føregangsmann på dette feltet, seier Anders Johansen, professor i medie- og kulturhistorie ved Universitetet i Bergen.

I boka Talerens troverdighet som kom ut i fjor, har han skildra korleis ideane om den truverdige talaren har endra seg gjennom historia. Og SV-politikarar får ein god del plass.

Autentiske SV

– Erik Solheim kommuniserte nye, psykologiske verdiar da han var SV-leiar: Det ekte, naturlege, det spontane og autentiske. SV er flinke til å dyrke fram slik antiretorikk. Det er ein retorikk som ser ut som om han ikkje er retorikk. Og Kristin Halvorsen har lært å meistre dette, seier Johansen.

– Kunsten er å framstå som heilt naturleg, som om ein ikkje er ute etter å imponere, overtyde og overtale. Dette har særleg stor verdi i intime medium som fjernsynet. Det umiddelbare psykologiske inntrykket av personen blir særs viktig. Her har SV vore dyktige, dei har utvikla ein stil som har gjeve dei eit forsprang på andre parti.

Det å framstå som naturleg, kjem på ingen måte av seg sjølv, påpeikar Anders Johansen.

– SV jobbar systematisk og metodisk med dette. Rådgjevarane deira legg vekt på at representantane til SV skal snakke om saker dei har eit personleg forhold til. Dei legg vekt på sjølvopplevde historier, som dei kan snakke om med innleving, heller enn abstrakte ting. Det er ei øving i å gjere det paradoksale: Å spele seg sjølv.

Krava til mediet

– Det kan verke kynisk og utstudert å skulle spele ekte, spele seg sjølv?

– Eg synest ikkje det er særleg interessant å granske hjarte og nyrer for å finne ut kven som er mest «seg sjølv». Situasjonen framfor tv-kameraet krev ein tone og stil som passar. Det er ikkje spesielt kynisk å vere merksam på dette, ikkje meir enn å vere merksam på kva fakter og stemmebruk som passar på ein talarstol, seier Johansen.

– På fjernsynet kan skilnaden på å meine noko og å verkeleg meine noko vere heilt avgjerande. Ein ting er å framføre noko som politikar, noko anna er det å gjere det med «heile mennesket». Strengt teke er alle politikarar seg sjølve, og formidlar det dei meiner. Men å kommunisere at du verkeleg meiner det, er ein prestasjon.

Sjølv har ikkje Anders Johansen så stor sans for at personlege verdiar skal blandast inn i politikken.

– Eg er interessert i sakene og argumentasjonen, og eg synest personlege omsyn avleier merksemda frå dette. Ein viss grad av upersonleg distanse vernar om det saklege. Men gjennom fjernsynet opplever vi at vi kjenner Kristin og andre politikarar. Da kjennest det gale om dei held att, og ikkje byd tilstrekkeleg på seg sjølve.

Anti-politikarar

I boka Talerens troverdighet skriv Anders Johansen: «Den som skal fronte et moderne venstreparti, bør markere seg som en slags anti-politiker».

– Kvifor er dette viktigare for eit venstreparti enn eit høgreparti?

– Det å framstå som allminnelege menneske, som «ein av oss», med ei enkel, direkte form, kan seiast å kommunisere likskapsverdiar. Og gjennom historia har venstresida hatt dei fleste frontfigurane for denne stilen, som Roosevelt eller Gerhardsen. Det tradisjonelle høgre har ein meir gammalmodig idé om danning, med eit velpolert, distingvert ytre. Det kan vere imponerande nok, men det blir fort upersonleg og distansert.

Likevel gjeld dei same reglane i dag alle politiske parti, meiner Anders Johansen.

– Den personlege, «ekte» stilen har blitt obligatorisk for alle politikarar. Ronald Reagan var ein stor fornyar av denne stilen, sjølv om han stod til høgre. Og det er ingenting i vegen for at Frp eller KrF skal spele på dei same verkemidla som SV:

Anders Johansen har òg rosande ord å kome med om retorikken til Kristin Halvorsen.

– Språket hennar er eksemplarisk klart, bestemt, og ikkje unnvikande. Det er eit tydeleg kvardagsspråk, saftig og fargerikt.

Og om Halvorsen er personleg, blir ho sjeldan privat, påpeikar Johansen.

– Kristin Halvorsen kjem ikkje trekkjande med privatlivet sitt i media, som til dømes Kjell Magne Bondevik har gjort. Halvorsen snakkar alltid politikk, sjølv om ho mobiliserer mange personlege ressursar. Det er når private forhold erstattar politikken, og media rettar merksemda mot privatlivet til politikarane, at debatten verkeleg blir forsøpla.

Anders Johansen legg vekt på at det ikkje er den retoriske stilen som forklarer heile suksessen til SV.

– Utan å ha ein skikkeleg politikk, er det ikkje nok. Kristin Halvorsen kan ha rett i at folk er lei av pengemaset og ideen om at alle er kundar. Her har SV vore eit alternativ heile tida.



– Vi er det minst populistiske partiet i Noreg

SV er eit sosialistisk parti. Det står jo sosialistisk i namnet vårt, påpeikar nestleiar Øystein Djupedal.

Per Anders Todal
peranders@dagogtid.no

Sosialistisk Venstreparti er ikkje lenger den rare veslebroren for spesielt interesserte på venstresida. I mars var SV for første gong det største partiet i landet på ei meiningsmåling, og det blir snakka høgt om ei fleirtalsregjering med Ap etter neste stortingsval.

Nestleiar Øystein Djupedal forsikrar at SV har rygg til å tole medgangen.

– SV er eit veldig nøkternt parti. Så seint som under valkampen i 1997 var vi truleg under sperregrensa, og vi veit at veljarane må vinnast kvar dag. Vi er ikkje vande med så stor oppslutnad, så vi er jordnære. Men vi trur SV har treft ein tidsnerve no, og det er bra.

– SV har opplevd medgangsbølgjer før, utan at dei sette spor. Kvifor skal de klare å ta betre vare på denne?

– I første omgang må stortingsfleirtalet endrast. Først etter valet i 2005 kan dette eventuelt setje spor. Vi har sagt at vi vil delta i ei fleirtalsregjering, og om vi gjer eit godt val, er det mogleg.

Vi hadde god oppslutnad frå 1989 til 1991, men ikkje så sterk som no. Den gav heller ikkje store endringar på Stortinget, det var meir forskyvingar innanfor venstresida. No har fleire meiningsmålingar gjeve SV og Ap, eventuelt saman med Sp, reint fleirtal. Det er eit heilt anna perspektiv, seier Djupedal.

– SV har inngått eit barnehageforlik med Frp. Er ikkje det ei anerkjenning av politikken til Frp?

– Om du les barnehageavtalen, ser du at nesten alt der er attkjenneleg SV-politikk. Men når ein inngår ein avtale, må ein gje noko. Frp og vi har svært lite sams ideologisk. Men når dei gjev oss ein slik sjanse til å få gjennom politikken vår, grip vi han. Praktiske resultat er viktige.

– Er SV eit populistisk parti?

– Nei. Ikkje i negativ forstand. Men om det vil seie at vi er opptekne av saker som veljarane er opptekne av, så kan det stemme. Populisme kjem vel av populus eller kva det heiter, altså folket på latin. Det er bra å vere oppteken av det folket er oppteke av. Men om populisme tyder at du stadig endrar politikk fordi du trur det vil få veljarane til å like deg betre, så er SV det minst populistiske partiet i Noreg. Vi har stått fast på prinsippa våre i val etter val. Vi går inn for CO2-avgift på bensin, høgare elavgift og mot skattelette. Det er ikkje populisme.

– Er SV eit sosialistisk parti?

– Ja, og vi er stolte over det. Eg trur ikkje nokon av veljarane er i tvil om det. Det står jo sosialistisk i namnet vårt.

– Det står òg «framsteg» i namnet Framstegspartiet.

– Ja, det passar kanskje ikkje så godt. Men for meg dreiar sosialisme seg om rettferdig fordeling. Vi vil leggje til rette for å gje alle menneske sjansar, uavhengig av kor eller kven dei er.

– Er ikkje sosialisme noko meir enn å vere oppteken av fordeling?

– Ja, kva er eigentleg sosialisme? Noko av det viktigaste i sosialismen er vel at fellesskapet gjev alle sjansen til å gjere val og ha eit liv med meining. Sosialisme er òg mykje meir, som å leggje vekt på økologi og miljøomsyn. Men djupast sett handlar det om rettferdig fordeling.

– Var SV eit meir dogmatisk parti før?

– Ja, det var det nok. Det er ingen grunn til å meine at sanningar er gjevne for alltid. Når vi kan inngå eit forlik med Frp, er det sunn pragmatisme.

– Kva er skilnaden på pragmatisme og prinsippløyse?

– Eg kan ikkje kome på at SV har vore prinsipplause i eit einaste spørsmål på Stortinget. Pragmatisme er å inngå forlik når det er naudsynt. Men vi inngår berre forlik når det fører i ei retning vi kan vedkjenne oss. Det er ikkje prinsipplaust, men prinsippfast. Vi held på eit retning.

– Når SV no snakkar om meir fridom for individet, er det vanskeleg å høyre skilnaden på dykk, Høgre og Arbeidarpartiet.

– Eg trur høgresida med rette har kritisert venstresida for å vere for oppteken av kollektivet i staden for einskildmennesket. På 70-talet hadde nok SV ei litt naiv tru på kollektivet, og einskildmennesket forsvann. No legg vi vekt på at einskildmennesket kan få det best mogleg i samfunnet gjennom kollektive løysingar, som ein god, offentleg finansiert einskapsskule. Høgre vil derimot at folk skal kjøpe seg plass på private skular og sjukeheimar. Vi ønskjer kollektive løysingar, men all politikk må ta utgangspunkt i einskildmennesket.


– Misser ikkje SV sjela aldeles om de dannar regjering med Ap?

– Nei. Styrkeforholdet etter neste val blir sjølvsagt avgjerande. Men vi er ikkje redde for å prøve å realisere det vi står for i ei regjering.

Det er klart det vil vere fare for å måtte gjere vedtak vi ikkje er begeistra for. Men det er ein styrkeprøve SV vil tole.

– Stadig fleire av veljarane til SV er positive til norsk EU-medlemskap. Når skal det få innverknad på EU-standpunktet til SV?

– Vi har nett sett ned eit utval som skal drøfte EU-spørsmålet, og der er det motstandarar, tvilarar og tilhengarar av EU-medlemskap. Da Gro Harlem Brundtland sa at ho ikkje kunne finne nokon argument mot EU-medlemskap, og Anne Enger Lahnstein ikkje fann nokon for, var det berre tåpeleg. SV er eit nei-parti, men vi må late folk med eit anna syn føle seg heime der. Om EU-striden tilspissar seg, kan det sikkert bli vanskelegare. Men vi vil gjerne ha fleire ja-folk i tillitsverv i SV. Og spørsmålet om EU-medlemskap er ikkje den viktigaste politiske kampen. Det er viktigare å ha ei sterk venstreside i Noreg, seier Øystein Djupedal.


Eit opportunistisk parti

Det politiske innhaldet til SV blir meir og meir uklårt, meiner statsvitar Anders Todal Jenssen.

'Per Anders Todal
peranders@dagogtid.no

– Kva slags parti SV er i dag? Nei, det er ikkje lett å svare på, seier statsvitar Anders Todal Jenssen ved NTNU.

– SV har mista forankringa si i kvinnerørsla, fredsrørsla og delar av fagrørsla. Det har heller ikkje forankring i den venstrepopulistiske tradisjonen frå Ottar Brox og gjengen hans. Så kva står dei att med? På ein måte er SV eit tradisjonelt, parlamentaristisk orientert parti, med ein slags «catch all»-profil. SV kan hente veljarar på kryss og tvers, berre dei er samde med partiet i nokre sentrale saker.

Det politiske innhaldet til SV blir meir og meir uklårt, meiner Todal Jenssen.

– Eg har problem med å sjå samanhengen mellom programmet til SV og det dei presenterer for folket. SV framstår som mykje «snillare» i det offentlege rommet enn i programmet sitt: Meir moderne, sosialdemokratisk og sentrumsorientert. Eg trur programmet til SV skil seg ein del frå det inntrykket folk flest har av partiet. Men det same gjeld andre parti.

 I slekt med Frp

Todal Jenssen finn fleire likskapstrekk mellom SV og Framstegspartiet. Han meiner SV nyttar mykje av dei same kommunikasjonsteknikkane som Frp, med aukande dugleik og hell.

– Båe partia driv med det somme kallar populisme eller verhanepolitikk. Båe har ein veldig høg medieprofil, og partileiarane har vide fullmakter, seier Todal Jenssen.

– Slektskapen i politisk form mellom SV og Frp går langt attende. Det er kjent at Anders Lange beundra Finn Gustavsen djupt. Carl I. Hagen har òg sagt at han kopierte teknikkar frå Gustavsen, medan Solheim har sagt at han har kopiert Carl I. Hagen.

– Er SV eit sosialistisk parti?

– Det kjem heilt an på korleis ein vil definere innhaldet i omgrepet. Da Ap hadde ein slik debatt for eit halvt hundreår sidan, var konklusjonen at sosialisme var det som Ap til ei kvar tid meinte. Det er vel litt slik med SV si sjølvforståing òg. Men om sosialisme tyder å arbeide for radikal endring av makt- og eigedomstilhøva i samfunnet, fyller ikkje nett SV dei måla, seier Todal Jenssen.

– Tankegangen til partiet liknar ganske mykje på Arbeidarpartiet fram til kring 1978. Dei er for velferdsstaten, men har ingen ambisjonar om å overta produksjonsmidla eller sosialisere næringslivet.

– SV meiner no å ha frigjort seg frå dogmatismen på 70-talet?

– Det kan vere ei rett skildring, det. Men no er SV snarare prinsipplaust og opportunistisk i staden. Eit parti som Høgre har langt meir av eit ideologisk program som det no vil realisere. SV er ekstremt pragmatisk og opinions-orientert, seier Todal Jenssen.

– Eit døme kan vere kan vere nestleiar Djupedal sine utsegner om forbrukarmakt. Han snakkar om at forbrukarane må bruke etterspørselsmekanismen til å presse produsentane. Det er ein argumentasjon som marknadsliberalistar elskar, men som neppe er heimla i grunnsynet til SV.

– Øystein Djupedal meiner SV er det minst populistiske partiet i Noreg?

– Hm. Om ein no skal setje opp ein skala over dette, er det minst populistiske partiet truleg Høgre, og det mest populistiske Frp. SV ligg nok nærare Frp enn Høgre, meiner Todal Jenssen.

– Om Djupedal meiner SVhar vore konsekvent i sakene sine over lang tid, kan ein spørje kor det vart av kritikken mot Nato. Eller tenk på miljø: I 1989 sa Erik Solheim at miljøspørsmålet var det viktigaste i vår tid. Kvifor har det da hamna så langt ned på lista til SV?

– Dagens SV har i alle fall langt større suksess i opinionen enn tidlegare utgåver?

– Ja. Ein kan seie at dagens SV er eit produkt av ein slags strategisk opning: Det opna seg eit stort tomrom da Ap forlét gamle posisjonar på 70-talet. Dei flatene som opna seg, har SV no befolka.

Todal Jenssen har likevel  vanskeleg for å sjå for seg at SV skal klare å halde på den store oppslutnaden sin på sikt.

– SV skil seg ikkje vesentleg frå andre parti som har hatt raske oppturar dei siste åra. Den organisatoriske basisen til SV er veldig svak, og få av veljarane er medlemmer. Dei andre partia som har susa opp på meiningsmålingane, har rasa ned i tur og orden. Eg trur det kjem til å skje med SV òg, seier Anders Todal Jenssen.

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |