Dag og Tid nr. 40, laurdag 5. oktober 2002

Bøker:
Teolog på heimebane

Det som måtte ha vore av ironi i dei tre bøkene Jan Kjærstad har skrive om Jonas Wergeland, er no heilt vekke, melder universitetsstipendiat Heming Gujord.


Jan Kjærstad:
Tegn til kjærlighet
Aschehoug

I etterordet til romanen I rosens navn skriv Umberto Eco humoristisk om det han kallar den postmoderne haldninga. Ein kan samanlikne henne med haldninga til ein mann som er forelska i ei særs kultivert kvinne. Denne mannen veit han ikkje kan seie «Eg elskar deg over alt på jorda», fordi han veit at ho veit (og at ho veit at han veit) at desse orda allereie er skrivne av Barbara Cartland. Likevel finst det ei løysing. Han kan seie: «Som Barbara Cartland ville ha sagt det, eg elskar deg over alt på jorda.»

Dette er ikkje Jan Kjærstads løysing, sjølv om både han og den kvinnelege forteljaren i romanen Tegn til kjærlighet baskar med den same problematikken som den forelska mannen hos Eco. Men der Ecos ironikar går til populærkulturen og finn ein leikande utveg, går Kjærstad heilt til botnar i kulturarven, til mytane og deira minste einingar: skriftteikna.

Det som måtte ha vore av ironi i dei tre bøkene om Jonas Wergeland, er no heilt vekke, og eg kan ikkje late vere å gjere merksam på at Kjærstad no for første gong presenterer seg som teolog på omslaget til denne boka. Med allusjonar til så vel Høgsong som Apokalypse er teologen så visst på heimebane, og ved hjelp av forteljaren Cecilia tek han lesaren med på ei ferd til «det indre Middelhav». Kjærstad-lesarar vil kjenne att mange av stoppestadene undervegs, både dei fysiske (som den buddhistiske heilagdommen Borobudur frå Homo Falsus, 1984) og dei metafysiske, som i mangt går over i kvarandre. Her er ingen tvil. Kjærstad er den same, sjølv om han no altså skriv seg for teolog og er meir kjærleg enn ironisk i sin skriftakrobatikk.

Engel i snø

Kjærstad har aldri lagt skjul på kva type litteratur han sjølv held høgt. Han har vilja gi bøkene sine fleire dimensjonar, gjerne i dialog med musikk og arkitektur, og han har ope kritisert den meir eindimensjonale modernismen som har stått høgt i kurs i Noreg (les: Profil!). Derfor er det beint fram morosamt å sjå at han i denne siste romanen nyttar motiv og bilete som var så viktige for profilistane. Spor, snø, (1970) lyder ein av titlane til den unge Jan Erik Vold, som ikkje var så reint lite påverka av Hans-Jørgen Nielsen i Danmark og hans «hvide verden». Snøen minner opplagt om det kvite arket ein kan skrive på, men for profilistane var det kvite òg emblem for den tomme transcendensen. Ikkje romantikk! Ikkje metafysisk modernisme! Nei, dei ville leve og skrive i denne verda. I det klassiske «Bildet stanser på Barkåker-diktet» frå Mor Godhjerta... (1968) vil poeten gløyme heile symbolikken, men han elskar «snøen, dette hvite, vår vinter». Det han har mest lyst til, er «å rulle seg i snøen igjen og kaste snøball».

Dette er sjølvsagt eit poetologisk program frå Vold si side, som effektfullt kan setjast opp mot Kjærstads snøsymbolikk i Tegn til kjærlighet. Der eg-et til profilmodernisten kastar snøball, finn vi hos Kjærstad eit eg som lagar – eller i alle høve har laga – englar i snøen: «Jeg kunne ane avtrykket etter armene, som var utstrakt slik jeg lå når jeg sov eller skulle lage engler i snøen som liten. En matrise, en form, der jeg kunne gjenstøpe mitt eget legeme,» heiter det i romanen (s. 24). Også dette er program, og her finst ein kontrast til Vold som seier noko om begge tradisjonane. Når profilmodernisten i barnleg leik kastar snøball, vil ballen etter eit kort svev deise mot bakken og bli til inkjes i alt det kvite. Symbolikk, nei takk! Der, i det kvite, ligg allereie forteljaren til Kjærstad, med blikket vendt mot himmelen. Han – eller som her ho – lagar sakrale figurar med sin eigen kropp og nyttar eit språk som dels er sakralt («engel», «legeme»), dels vitskapleg («matrise»). Pendelen har altså svinga, og symbol-estetikken er over oss igjen. Vegen har gått frå erkjenninga i romantikken og den metafysiske modernismen, via det språklege eksempelet hos Profil, til vi no er tilbake i erkjenninga sin modus. Slik held Kjærstad oppgjer med seinmodernismen og gir sitt eige tilsvar i ein organisk, post-moderne estetikk, skriven med gullfarga bokstavar, som Q-en på omslaget til Tegn til kjærlighet.

Som ein ser, her er det berre for litteraturhistorikaren å ta for seg, og det er etter måten lett å skåre billige poeng.

Som om

Erkjenninga har hos Kjærstad eit særleg medium. Det er ikkje berre språket eller teikna i seg sjølv, men forteljingane. Denne innsikta er spegla i språket i Tegn til kjærlighet. Overalt finst her språklege bilete, tilsynelatande frie assosiasjonar som har form som poetiske samanlikningar eller similar. «Som et barn», «som i en drøm», «som en katt»; dette er berre nokre tilfeldige døme (frå s. 57) frå det som kunne ha blitt ei særs lang liste. Dei mange «som» og «som om» konstruksjonane er eit viktig trekk ved romanen. Frå essaya til Kjærstad veit vi at han gjerne vil setje i gang prosessar i medvitet til lesaren; prosessar ein kan likne med mentale kjernereaksjonar. I denne romanen er sjølve prosessen skriven inn som ein serie av assosiasjonar som etter kvart kan verke noko irriterande, for bileta er ikkje berre inspirerte, men ofte klisjefylte. Ganske ille er det i elskovsscenane mellom forteljaren Cecilia og kjærasten Arthur: «La det skje langsomt, tenkte jeg. Som hevingen av det franske landbrødet. (...) Noe åpnet seg i mitt indre, rant frem og fylte meg fullstendig; jeg satt som inne i min barndoms eiketre og følte at ting forgrenet seg rundt meg, at jeg selv utvidet meg i alle retninger» (s. 235).

Fullt så ille ser det ikkje ut når ein les det i kontekst. Likevel er det beint fram dristig å skrive slik i 2002, tretti år etter at Profil vingestekka kaffikjelen. Her utfordrar Kjærstad den gode litterære smaken, for å seie det mildt, og det med vitande og vilje. Spørsmålet som tvingar seg fram er om det blir god litteratur av slike estetiske provokasjonar?

I ring

Eg har sympati for prosjektet til Kjærstad når han som forteljar vil skape erkjenning hos lesaren. Profil åtte ikkje noka sanning på dette punktet, og det er godt å sjå at Jan Erik Vold no skriv politiske dikt som om ingenting var hendt. Det store problemet er at Kjærstads eigne forteljingar stadig krinsar rundt det same punktet. Mest av alt står dei fram som fordoblingar av hans eige prosjekt som forfattar. Forteljingar, mytar og teikn kan skape erkjenning, ja vel, men kva type erkjenning skaper den forteljinga som handlar om nettopp dette, og som blir verande ved denne erkjenninga? Kan vi ikkje like gjerne lese Svend Bjerg, Peter Kemp eller Paul Ricour, som alle har tenkt mykje om tilhøvet mellom forteljing og erkjenning?

Kva Kjærstad sjølv meiner og trur veit vi frå før. Han har vore raus nok til å fortelje oss det i to essaysamlingar som kjem til å bli ståande. Når så forteljarane hans taler med ei røyst som vi òg har høyrt i essaya, då meiner eg at han reduserer mykje av magien i forteljinga til poetikk og program. Dette har vore eit problem i Kjærstads tidlegare bøker. Det har ikkje blitt mindre med Tegn til kjærlighet.

Heming Gujord

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |