Dag og Tid nr. 18, laurdag 4. mai 2002

Bøker:
Fullført med litterær kraft og spenst

Det er lenge sidan eg har lese ein norsk roman med eit så høgt ambisjonsnivå, fullført med slik litterær kraft og spenst, skriv Oddmund Hagen.

Sigmund Jensen:
Hvite dverger. Svarte hull
Aschehoug

Sigmund Jensen er frå Stavanger, fødd i 1968, og før han no legg ein murstein av ein roman på bordet, har han gitt ut to novellesamlingar, Antikvarens datter (1995) og Motvilje (1998). Begge viste eit talent utanom det vanlege. No forsterkar han dette inntrykket og overtyder om at han for framtida vil høyre til det ypparste innanfor samtidslitteraturen.

Hvite dverger. Svarte hull
er eit ambisiøst prosjekt der forfattaren prøver å ta pulsen på vår eiga tid og den sivilisasjonen vi lever i. Det er ein stort tenkt idéroman som grensar opp mot dystopien, og denne pessimismen på vegner av kulturen, blir underbygd av omfattande kunnskapar innanfor ei rekke fagfelt som astronomi og astrofysikk, historie, økonomi og matematikk, mytologi, religions- og eksistensfilosofi, litteratur- og medieforsking, og all denne kunnskapen blir voven inn i ein fascinerande tekst om den engelske aksjemeklaren Gestus Huttings vekst og fall der det meste dreier seg om det fallet han opplever etter å ha blitt avslørt som svindlar i faget. Han har stukke unna ein stor pengesum, og for delar av desse pengane finansierer han ei slags erkjenningsreise til India samtidig som han lurer seg unna det strafferettslege. I det vesentlege handlar romanen om denne reisa som blir ei reise både i eit ytre og eit indre landskap, og sjølv om det heile blir skrive ned i ettertid, i skrivande stund, mens Gestas Hutting er pasient på Magdalena Mentale Medlidenhetshjem, ligg reisemotivet likevel fast gjennom heile romanen.

Det er fleire forhold som har drive han ut i denne reisa, ikkje berre flukta frå Scotland Yards økokrimavdeling. Farens død ligg der også som ein stein i livet hans, brotet med kona eller sambuaren Iris likeins, og mens han skriv ned reiseminna sine og prøver å få orden og oversikt i det kaoset han har hamna i, dukkar farens død og brotet med sambuaren stadig opp som kontrapunkt i teksten. Det er noko grunnleggjande i sitt eige liv han må komme i rette med, ikkje berre i den kulturen og den sivilisasjonen han lever innanfor.

Kulturkritikk

Men det er først og fremst kulturen og den kulturkritiske dimensjonen som står i sentrum for handlinga, ubehaget i kulturen, ei kjensle av å vere ein «utlending i tilværelsen», og denne kjensla blir forsterka gjennom møtet med India der kontrastane skrik imot forteljaren og lesaren og får begge partar til å reflektere over prisen for sivilisasjonen i vår vestlege verd bygd på den kyniske utnyttinga og utbyttinga av dei andre. «Barbarer i smoking» er det uttrykket han bruker, og Hutting hentar belegg frå kolonihistoria og samtida vår for å eksemplifisere kva som skjuler seg bak velstandsfasaden og det glatte gentlemansaktige hos dei han møter på reisa og delvis reiser saman med: ein BBC-journalist, ein engelsk entreprenør som har levd heile livet i India, ein gjeng hippiar fikserte på dop og vald, ein indisk lege, ein engelsk fotograf for eit nyheitsbyrå, alle saman med evne til å distansere seg frå det verkelege livet.

Gestas Hutting greier ikkje det. For han blir India eit nederlag, noko som fører han inn i ein medviten galskap, ei sjølvavvikling som han kallar det, ei offerhandling på vegner av noko han sjølv kanskje ikkje har oversyn over, men namnet Gestas peiker direkte mot den røvaren på korset som valde fortapinga framfor frelsa i Kristus. Her ligg det noko i teksten som er djupt tenkt og djupt sett og som set heile vår kristne kulturarv under lupa, for broren til Gestas heiter Dimas, den andre røvaren på korset ved sida av Jesus, han som valde frelse.

Tvitydig

Det er ein tvitydig tekst på alle vis, lagd opp mot store filosofiske og religiøse paradoks, for Gestus Hutting har ingen svar på dei problemstillingane han reiser. «Alt levende beveger seg mot kaos og forfall», hevdar han og viser til eit verk frå midten av 1700-talet med røter langt tilbake i antikken der tilværet blir delt inn i Gudane si tid, Heltane si tid og Mennesket si tid, men der også denne siste tidsalderen er passert slik at ein no er inn i Kaos si tid.

Kva kan ein så stille opp mot dette anna enn grunnleggjande og eviggyldige humanistiske verdiar, også tufta på vestleg sivilisasjon? Det er her det tvitydige i Jensens prosjekt trer fram, for den kritikken han med all rett reiser mot vår vestlege kultur, har også sine svar innanfor denne kulturkrinsen – i menneskerettane, i vår rettstenking, i våre demokratiske styresett og i vår vilje til å stå imot det barbariske som for all del også finst innanfor vår eigen kulturkrins, men som i enda større monn finst innanfor islamsk og hinduistisk politisk tenking og praksis. Og det er her V.S. Naipaul dukkar opp frå kulissane, for dette er den kritikken han i ein mannsalder har retta mot den tredje verda, noko han har sett og kjent på kroppen etter tallause reiser i Asia, Afrika og Latin-Amerika; mangelen på toleranse, mindreverdskjensla som skaper eit anna kulturelt klima enn det vi skulle ønske frå vår vestlege ståstad.

Men Jensen sin tekst er meir enn dette, for han peiker like mykje mot det andelege som mot det materielle og skilnadene mellom ein botnlaus fattigdom og ein grenselaus rikdom. Teksten er fylt av litterære tilvisingar, direkte og indirekte, og i den grad det finst ei frelse for Gestas Hutting, går ho kanskje gjennom kunsten og litteraturen: der finst det ei avklaring i form av sjølvgransking, samvit, anger og lutring, og romanen i seg sjølv og Huttings reise til India er på mange måtar ei nedstigning i Dantes Helvete der stanken og rotenskapen, lidingane og fornedringane skrik imot lesaren og opnar for ein annan måte å tenke på, ei anna innstilling til livet og tilværet enn det ein kjenner som trygt og fast.

Reinsing

Reisa startar i Madras og endar i den heilage byen Varanasi ved Ganges der Hutting kjem så nær det opphavlege i seg sjølv som det går an å komme gjennom å overvinne sin eigen avsky for skiten og kloakken og likbåla i det han stig ut i den heilage floda for å bli reinsa og for å gjennomføre den sjølvavviklinga han stadig vender tilbake til som ei muleg frigjering og eit muleg erkjenningsmål. Her går han over frå å vere «blindpassasjer i sitt eget liv» til å gjere eit definitivt val som berre han sjølv er ansvarleg for slik all eksistensfilosofi forventar at ein skal gjere. Det er ikkje snakk om sjølvmord; snarare den form for sjølverkjenning som trer fram i diktinga til Samuel Beckett.

Gjennom sansingane og opplevingane til Hutting greier Jensen å gi eit imponerande bilete av India og indisk mentalitet slik han kjem til uttrykk i historie, religion og kulturtradisjonar, og når ein les i intervju at forfattaren aldri har vore i India anna enn gjennom det han har lese seg til, blir prestasjonen enda større, for den innlevinga og den spennvidda som ligg i teksten, er av ein slik kvalitet og eit slikt format at det er berre å bøye seg i støvet. Ein ting er at Jensen på siste side listar opp ei rad med namn og titlar han har henta kunnskap og inspirasjon frå, noko anna er den måten han bruker dette på i sin eigen tekst og skaper rom, substans og original refleksjon i si eiga utforming av den historia han fortel.

Jensen jamfører sin kultur- og sivilisasjonskritikk med det som hender når det oppstår svarte hol i verdsrommet, og denne gravitasjonskollapsen som stenger sjølv det minste lys inne, finn han parallellar til i systemkollapsar i det moderne samfunnet. Ein kan alltids spørje kor relevant ei slik parallellføring er, men det er i alle fall interessant å følgje dette sporet gjennom teksten, for det peiker også mot Gestas Huttings eige prosjekt med sjølvavvikling og tilbaketrekking inn i seg sjølv.

Ironi

Jensen er også ein glitrande ironikar og gir spisse samtidskommentarar til fenomen som Ari Behn gjennom møtet med den indiske einboksforfattaren Behnari. Det er også humor og ironi over skildringane av hippiekulturens dop- og pornosvermeri samtidig som Jensen seier noko tankevekkjande om pornoen som kulturfenomen, blendverk og sjølvbedrag; i det heile tatt, dei falske profetane har ikkje Jensen sansen for.

Språket vekslar mellom det pratsamt utflytande og det stramt presise, og Jensen styrer heller ikkje unna det høgstemde og patosfylde der det er på sin plass, den pinlege formuleringa får også stå. Men dette er pirk, for språket til Jensens gir først og fremst leseglede og leselyst gjennom den elegansen replikkane har fått, og det gir tanken utfordringar gjennom den refleksjonen som ligg i teksten.

Komposisjonen kan verke tvangsmessig matematisk ved at romanen er delt i ti hovudbolkar med eigen tittel og nummererte med romartal, kvar hovudbolk igjen delt i ti kapittel fortløpande nummererte opp til 99. Dermed er heile teksten omslutta av talet 100. Det er også verdt å merkje seg at Gestas Hutting er 33 år, Jesus var 33 da han blei avretta på korset, og Sigmund Jensen var 33 det året han skreiv Hvite dverger. Svarte hull, og tre gonger 33 er lik 99. Det går ikkje opp i 100, og det er også meininga, for teksten i seg sjølv skal ikkje gå opp, det skal vere ein rest igjen, eit svart hol i teksten som lesaren sitt blikk og tanke blir trekt imot med fascinasjon og undring. Dette har Sigmund Jensen makta på meisterleg vis, og eg må innrømme at det er lenge sidan eg har lese ein norsk roman med eit så høgt ambisjonsnivå og som samtidig er fullført med slik litterær kraft og spenst. Gratulerer, Sigmund Jensen!

Oddmund Hagen

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |