Dag og Tid nr. 26, torsdag 28. juni 2001

Bøker:

Stordom og forfall

Tahar ben Jelloun har skrive ein stor og rik roman, skriv Steinar Lillehaug.

Tahar ben Jelloun:
Fattigherberget
Omsett av Kari og Kjell Risvik
Cappelen

I bokflaumen som skyl inn over norske lesarar, er det et stort innslag av omsett litteratur,

også frå verda utanfor Europa og Nord-Amerika. Dei som skriv denne litteraturen, er ikkje sjeldan forfattarar som har flytt frå heimlandet sitt for å slå seg ned i Vesten, og mange romanar som elles er gode, er skjemma av eit preg av reisebrosjyre. Det vil seia at forfattaren ser ut til å ha eit publikum i tankane som ikkje kjenner samfunnet og historia romanen er dikta inn i, og så har han ikkje nok tillit til si eiga dikteriske kraft til å unngå å bli overtydeleg her og der.

Denne kritikken gjeld ikkje Tahar ben Jelloun – marokkanaren som har slått seg ned i Frankrike, og som er blitt ein framståande representant for fransk litteratur, for så vidt som han skriv på fransk og blir tildelt franske prisar for verka sine. Han har vore tilgjengeleg på norsk i mange år; så å seia alle bøkene hans er omsette. Dei romanane eg har lese av han, er heilstøypte verk som provar kor internasjonal god romankunst kan vera – han fortel historier frå Marokko på ein måte som gir lesaren ny innsikt samtidig som også vi i det kalde nord kan kjenne oss att.

Tanger-Napoli

I romanen som kom i år – Fattigherberget – har han flytta seg geografisk frå Tanger til Napoli. Men dette er berre eit grep, for alt i det innleiande kapitlet viser han parallellane mellom byar på ulike kontinent. Hovudpersonen, Bidoun – eit arabisk ord for «utan» – er ein intellektuell av det slaget ein møter i tallause europeiske og amerikanske romanar. Han er tilsett ved universitetet, skriv bøker, og er gift med ei kvinne som har sin eigen intellektuelle karriere, og som han er dyktig lei. Hadde den erke-amerikanske Saul Bellow funne på å plassere ein hovudperson i Tanger, ville han vore omtrent som Bidoun.

Han har vidløftige draumar – ikkje minst om å skrive den arabiske Ulysses, men kapasiteten er nok ikkje like stor. Så gir han seg med i ein internasjonal konkurranse, der forfattarar blir invitert til å skildre Napoli. Bidoun skriv ein tekst som tilsynelatande handlar om Napoli, men som i røynda handlar om Tanger, og i brev frå borgarmeisteren får han veta at han er tatt ut til å opphalde seg i Napoli noen veker for å gjøra den ferdig. Med dette kan ein stor roman med ei mangfaldig handling, ta til.

Fattigherberget

Viss det er noe som heiter kjærleiksfull ironi, er det det som er haldninga til ben Jelloun når han skildrar Bidoun. Han kjem til Napoli som eit nytt og betre menneske, diktar opp ein ny kjærleik til kona, og det er henne han vender seg til når han fortel den historia som fyller romanen.

Men alt den første dagen i byen, blir han oppringd av ein ukjend person som set han på sporet etter fattigherberget; ein forfallen bygning der dei som ser ut til å vera dei lågaste i samfunnet held hus. Alt er ikkje slik som det ser ut, og det er i denne ruinen han finn forteljingane sine, ikkje i det offisielle Napoli. Med dette utgangspunktet skriv ben Jelloun medrivande om ekstreme lagnader, om tilhøvet mellom liv og kunst, mellom fattigdom og rikdom, mellom kjærleik, liv og død og mellom ulike kulturar og religionar, samtidig som fattigherberget er eit mikrokosmos som rommar Europa i det tjuande hundreåret.

Sanning og løgn

Den sentrale personen i fattigherberget er ei gammal kvinne som Bidoun finn både skremmande og avskyeleg når han ser henne for første gong. Ho fortel gjerne si historie og har fleire versjonar der det ikkje er lett å skilje mellom sanning og løgn. I den sterkaste av forteljingane er ho jødinne som giftar seg med ein rik, kriminell antisemitt som kanskje elskar ho, men som i alle fall fornedrar ho. Når han blir tatt av dage, mistar ho hus og heim, og endar i det multikulturelle menneskevirvaret i herberget. Her kjem ho saman med ulykkelege individ frå fleire nasjonar, som alle har hatt ei tru på kjærleiken og framtida, men som har tapt.

Etter kvart kjem det for ein dag at Bidoun også har mye felles med desse menneska, det er ikkje berre brevet frå borgarmeisteren som lokka han til Napoli, men også ei ukjend kvinne han har brevveksla med.

Burleske forteljingar

Eg er ikkje heilt einig med meg sjølv om korleis eg skal karakterisere tonen i romanen. Humoren til Ben Jelloun grensar til det groteske, og i denne romanen er alvoret bak så påtrengjande at det blir vanskeleg å le. Men det er eit mylder av burleske forteljingar i denne romanen, og lesaren har ikkje anna å gjøra enn å kaste seg uti. Og har ein ikkje anna enn logikken å hjelpe seg med, må ein berre gi opp å orientere seg.

Identitetane blandar seg med kvarandre, draum går over i røynd, og det som i si tid gikk over frå stordom til forfall, endrar seg til stordom igjen når den gamle kvinna døyr og blir hylla med ei gravferd som mest liknar eit karnevals-opptog. Deretter dreg forteljaren heim att til Marokko, ikkje etter noen veker, men etter fem år, og når han kjem heim, har han korkje kone eller arbeid. Men på sett og vis har han funne seg sjølv, og frigjort frå ekteskapelege og profesjonelle plikter kan han skape seg ei framtid.

Framifrå omsett

Kari og Kjell Risvik har omsett Fattigherberget. Dei kjenner prosaen til ben Jelloun godt etter kvart, og har gjort ein framifrå jobb også denne gongen. Og har det ikkje komme godt nok fram mellom linene, seier eg det i klartekst: Tahar ben Jelloun har skrive ein stor og rik roman som vi skal vera takksame for er omsett til norsk.

Steinar Lillehaug

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |