Dag og Tid nr. 5, 1. februar 2001

Bøker:
Den oppløyste moderniteten

Eit fellesskap for eliten er ikkje det same som eit fellesskap for alle andre. Det gjeld endå mindre i globaliseringa og den oppløyste modernitetens epoke. Det kan vi lese av den nye boka til Zygmunt Bauman.

Zygmunt Bauman:
Savnet fellesskap
Cappelen upopulære skrifter
Cappelen akademisk forlag

Boka heiter Savnet fellesskap, og er ikkje mindre enn eit norsk bestillingsverk, skrive for Cappelen Akademisk Forlag i den fornemme serien Cappelens Upopulære Skrifter. Denne serien vekte forlaget til liv att på byrjinga av nittitalet, med Georg Henrik von Wrights Vitenskapen og fornuften som opningsbok. For ein som prøvde å orientere seg i det intellektuelle landskapet på sekstitalet var den opphavlege serien som starta i 1948 ei gullgruve av bøker vi rett nok måtte skjære opp med papirkniv, men som kosta mindre enn ein tikrone.

Moderniteten og Holocaust

Når Zygmunt Bauman blir publisert i denne serien, er han ikkje ny på norsk. Den polsk-engelske sosiologen er fødd i 1925, og har sidan han flytta til England for tretti år sidan publisert ein serie med bøker. Men det var på slutten av åttitalet han for alvor gjorde seg internasjonalt kjend utanom fagkrinsen gjennom boka Modernity And The Holocaust. Ho kom på norsk i 1997 (Moderniteten og Holocaust), og vart kanonisert inn i den norske adelskatalogen over dei hundre viktigaste bøkene i det 20. hundreåret. I boka gjorde Bauman opp med den einspora tenkinga rundt Holocaust som ei så unik hending i historia at det gjorde henne ubegripeleg. Denne typen dyrking av Holocaust har særleg i USA utvikla seg til det den kritiske jødiske forfattaren Norman Finckelstein i ein boktittel har døypt The Holocaust Industry. Ærendet til Hauptman var ikkje å «redusere» det grufulle i jødeutryddinga, men å vise at denne typen administrativt folkemord hadde den moderne, høgt utvikla staten som føresetnad. Ein liknande kritikk av mystifiseringa av Holocaust stod Hannah Arendt for. Holocaust var eit uttrykk for kva ein moderne «sivilisert» stat er i stand til når styresmaktene har bestemt det, sett seg ut eit offer, og har eit apparat til å setje det ut i livet. Det gjer det ikkje meir «banalt», snarare endå meir uhyggeleg. Men som Finckelstein peiker på, er dagens Holocaust-museum i USA både større og rikare enn museet for den systematiske amerikanske utryddinga av indianarane.

Frå moderniteten til globaliseringa

Moderniteten og postmodernismen har vore emne i fleire av Baumans bøker. Den neste som kjem på norsk er Liquid modernity, om den flytande, oppløyste moderniteten. Etter postmodernismens glansperiode skaut debatten om globaliseringa fart, og vi fekk frå Bauman Globaliseringen og dens menneskelige konsekvenser i 1998. I den siste boka vidarefører han nokre av tankane herifrå. Mens moderniteten sette tryggleik og til ein viss grad likskap framfor fridom, vil overgangen til det postmoderne seie at fridommen fortrengjer likskapen. Ikkje fridommen til dei mange, men fridommen til dei få. Og under tittelen Savnet fellesskap (Missing Community) går han ikkje berre vidare i ein analyse av kva følgjer dette får for ulike typar fellesskap, friviljuge eller påtvungne. Han avsluttar med ein sviande anklage mot den nye typen intellektuelle som under ei fane av «multikulturalisme» proklamerer at ideologiane er døde og at «anything goes», og at det difor ikkje har meining å kjempe mot den utviklinga dei på ein overflatisk måte ser seg sjølve som ein del av. Nettopp kritikken av «multikulturalismen» er særleg interessant, i ei tid då alt det fleirkulturelle er på moten. Det er eit provoserande kapittel vi skal komme attende til. Men den viktigaste oppsummeringa så langt er at den tidlegare kommunisten og stadig desillusjonerte marxisten stendig er på hogget, alltid reie til å utvide perspektivet og tenkje nytt, og aldri redd for å stå mot den rådande vind. Det demonstrerte han også på ei gnistrande førelesing på Høgskulen i Oslo måndag, i samband med lanseringa av boka.

Kva slags fellesskap?

Ordet «fellesskap» har ein god klang, som namn på ein stad der det er godt å vere, det «varme» fellesskapet av innforståtte medlemmer som nett-opp i at fellesskapet er «innforstått», også er eit vern mot nye tankar. Når denne samforstanden blir truga av andre eller av andre tankar, trugar det også fellesskapet. Andre fellesskap er i utgangspunktet ufrie og påtvungne, slik som det fellesskapet den industrielle revolusjonen tvang arbeidarklassen inn i, men som seinare også utgjorde basis for framveksten av både ein revolusjonær arbeidarklasse, og for den moderne velferdsstaten, når dei herskande innsåg at visse sosiale gode var nødvendige for reproduksjonen. Det er med fellesskapet som referanseramme, det frie eller det ufrie, Bauman ser på samfunnsutviklinga før og under globaliseringas tidsalder.

Tryggleik vs. fridom

«Dersom historien primært er frastøting, ikke tiltrekning, vil det si at historiske forandringer inntreffer fordi menneskene krenkes og provoseres av det de opplever som smertefullt ubehagelig ved sin egen situasjon, fordi de ikke ønsker at denne situasjonen skal vedvare, og fordi de søker en måte å mildne eller avhjelpe sine plager på», skriv Bauman, med utgangspunkt i Walter Benjamin. Bauman finn det meiningsfylt å sjå på «historiens gang» som ei pendelliknande rørsle mellom dei to kvalitetane det menneskelege tilværet ikkje kan vere utan: fridom og tryggleik. Men fordi trygg-leik alltid vil seie å ofre ein del av fridommen, og fridommen berre kan bli utvida på kostnad av tryggleiken, vil mennesket stadig leve i eit motsetningstilhøve mellom dei. Det som konstituerte den moderne kapitalismen, var som Max Weber peika på at arbeidslivet vart skilt frå hushaldet. Gjennom det oppstod industriproletaritatet, og fridom for den eine klassen var uforeinleg med fridommen for den andre. «Fellesskapet» til arbeidarklassen utvikla seg innanfor ein maktstruktur der dei stridande klassane samstundes stod i eit avhengig tilhøve til kvarandre. Henry Ford innsåg dette når han på 1930-talet sjokkerte omverda med å doble løna for bilfabrikkarbeidarane. Det gav dei ikkje større fridom, men batt dei endå nærare til den kapitalisten som var avhengig av arbeidskrafta deira. Samlebandet og dei kjende tidsstudiane til Fredrick Taylor på byrjinga av 1900-talet hadde effektivisering og upersonleggjering av arbeidet som einaste føremål, inntil kapitalistklassen også innsåg at å appellere til gamle dygder som «eit ærleg arbeid» også hadde sin plass som materielt stimulus for arbeidarane under industriproduksjonen. Men fellesskapet eksisterte heile tida innanfor ein maktstruktur med «ordna forhold». Om denne strukturen endrar seg, må det ønskjelege vere at han endrar seg til det betre, ikkje til det verre. Dette er ikkje eit referat av Baumans tekst, men min måte å lese han på.

Den flyktande leiarskapen

Men det som hender i dag, er eit resultat av eller ei vidareføring av det hamskiftet som kom med The Managerial Revolution. Herredømmet byggjer ikkje lenger på gjensidige bindingar og plikter, eller på dei herskande sine evner til å overvake undersåttane eller tvinge dei til lydnad: «De underkastede holdes i usikkerhet når det gjelder herskernes neste trekk. En slik tilstand av permanent precarité– usikkerhet på grunn av sin sosiale status, usikkerhet om framtidig levebrød og den knugende følelsen av å ikke ha grep om framtiden – fører, som Pierre Bordieu gjentatte ganger har påpekt, til en manglende evne til å legge å følge opp planer».

Vi kjenner tilstanden. I ei tid då utseljing og oppkjøp uavhengig av nasjonale grenser held arbeidarklassen i konstant uvisse, hoppar han også på den første og beste løysinga som byr seg fram. Dette har i vår tid har gjort ein Yngve Hågensen (og diverse sosialdemokratiske lobbyistar) til ein tilsynelatande friviljug medsamansvoren med dei rikaste Røkkane, fordi dei for tida viftar med den største penge-pungen. Det Bauman kallar den panoptikon-liknande «lydighetsfabrikken» er det ikkje lenger bruk for, så lenge dei arbeidande massane blir haldne i age på denne måten. I denne situasjonen er det heller ikkje spørsmål om kva arbeidskrafta kostar, men kva den einskilde kan tilby ein arbeidsgjevar av fleksibilitet og evne til omstilling. Når arbeidslivet vart skilt frå hushaldet for to hundre år sidan, som eit naudsynt oppbrot til noko som ein gong skulle bli betre, har den nye ordninga ikkje ein gong blitt «fleksibel», men berre laus og skrøpeleg, hevdar Bauman.

Utanfor-fellesskapet

Samstundes har vi fått eit «kosmopolitisk» leiarskap av i praksis samfunns-«utmelde» som lever i eit uforpliktande «estetisk», men ikkje eit etisk forpliktande fellesskap. Det er eit flyktig «karnevalsfellesskap», som Bauman kallar det ein stad. Det er eit eksterritorialt fellesskap som møtest i det kosmopolitiske arkipelaget som består av internasjonale hotellresepsjonar. Og mot dette eksterritoriale, djupt unasjonale borgarskapet som forvaltar ein meir og meir globalisert økonomi, har nasjonalstaten og dei som nasjonale motkrefter skulle vere, mindre og mindre å stille opp.

Her er to merknader frå Bauman viktige. For det første:

«Å være eksterritorial er imidlertid ikke ensbetydende med å være bærer av en global kulturell syntese, eller å etablere forbindelser og kommunikasjonskanaler mellom kulturelle arenaer og tradisjoner. Den er en ytterst liten kontaktflate, om den i det hele tatt fins, mellom «eksterritorialitetens territorium» og de land der dette territoriets forskjellige utposter og mellomstasjoner befinner seg i fysisk forstand.»

For det andre:

«En politisk oppfatning som ofte kan høres, er at fraværet av politiske instanser som er i stand til å måle seg med rekkevidden av de økonomiske kreftene, er et spørsmål om utviklingsmessig etterslep. Men dette er feil. Det er ikke slik at de eksisterende politiske institusjonene ikke har hatt tid til å samles til et nytt, globalt maktfordelingssystem under demokratisk kontroll. Det ser snarere ut til at pulveriseringen av det offentlige rom og stridigheter mellom ulike grupper er nettopp den formen for politisk «superstruktur» som det nye makthierarkiet som betjener seg av frisettingsstrategien, har bruk for, og som det åpent eller skjult ville framelske hvis det fikk anledning. Dem globale orden trenger en god del lokal uorden for ikke å ‘ha noe å frykte’.»

Multikulturalismen

Det alltid forfriskande med Bauman er at han aldri gir konsesjonar til det «uavvendelege» i denne utviklinga, slik ein del av den moderne kultureliten har lagt seg for vane, som alibi for å sleppe å stå opp mot henne, men å henge med så godt dei kan. Og han pukkar framleis på retten til å dele goda i ei tid då dei store næringslivsleiarane i USA tener 420 gonger så mykje som ei industriarbeidarløn, mot «berre» 42 gonger så mykje for ti år sidan. Og det er med utgangspunkt i dette han går til åtak på «den nye likegyldigheten overfor forskjeller» som han meiner har teke form av ein teori om «kulturpluralisme». «En politikk preget av og understøttet av ein slik teori kan kalles ‘multikulturalisme’», skriv Bauman.

Om dette kan lyde som musikk i øyro til dei som likar å måle den fleirkulturelle skrekkvisjonen på veggen, gler dei seg for tidleg. Bauman latterleggjer dei som prøver å rettferdiggjere skiljet mellom på den eine sida fri flyt av kapital, finansar og investeringar og den tilhøyrande business-klassen, og på den andre sida dei ufrie arbeidssøkjande på viljelaus vandring gjennom verda. Fordi desse ikkje kan flyte fritt, men i beste fall dit arbeidsmarknaden dirigerer dei, kan dei heller aldri bli anna enn ein ny underklasse, med gettoisering som endestasjon.

Det er skilnad på ein svart getto i USA og ein fargeklatt på Oslos austkant, men som til å halde den nye underklassen nede er gettoisering ein historisk faktor. Men det er ikkje slik at Bauman går til åtak på det kulturelle mangfaldet, eller dei som forsvarar minoritetane sin kultur. Han talar med styrke mot den gamle nasjonalstaten der stat og nasjon er synonymt med nasjonen til ein majoritet som undertrykkjer ein minoritet. Han snakkar like mykje om «multikulturalisme» som livsstil, som laissez faire, som orsaking for ikkje å bry seg, for å vere einsidig oppteken av den kulturelle overbygninga, aldri av den økonomiske basis. Til sjuande og sist er det individet sin fridom det står om, men: «Å beskytte individet mot fellesskapets krav om innordning er ikke nødvendigvis en oppgave som «naturlig» står over oppgaven med å sørge for at dette fellesskapet overlever i sin separate identitet. Men at individet/borgeren av republikken er beskyttet mot både antikollektivt og kollektivt press, er det grunnleggende vilkåret for at noen av disse oppgavene skal løses.»

Det kan ikkje ha som føresetnad at «majoritetskulturen» undertrykker «minoritetskulturen», men at det er sameksistens og integrasjon på lik fot. Og som Ottar Brox peikar på i boka Jeg er ikke rasist, men .., føreset ei slik utvikling at den nye underklassen blir heva opp på same nivå som majoritetsbefolkninga, koste kva det koste vil. Men kva samfunn det kan skje under, sjå det er det store spørsmålet, både i nasjonalt og internasjonalt.

Roald Helgheim

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |