Dag og Tid nr. 14, 6. april 2000

Bøker:
I fritt fall

I Kjølvannet av Per Petterson er ein roman ein drar med seg i mange år framover, skriv Oddmund Hagen.

Per Petterson:
I kjølvannet
Oktober

I 1996 ga Per Petterson ut romanen Til Sibir der han i ei blanding av fakta og fiksjon følgte livshistoria til si eiga mor fram til 1948/49. Romanen slutta med at ho blei utstøytt frå sin eigen, sterkt religiøse, familie på Nord-Jylland. Da var ho gravid med ein atskillig eldre nordmann. Boka blei vel fortent innstilt til Nordisk Råds litteraturpris.

I årets bok er det faren, den atskillig eldre nordmannen, som står i sentrum, og I kjølvannet vil truleg bli ståande som ei av dei finaste og varaste skildringane vi har i norsk litteratur av forholdet far son, fordi det er skrive i forlenginga av ei djup og uutsletteleg sorg. Ja, kanskje derfor og nettopp derfor. Sorg kobla saman med ein grunnleggande tvil er gammalt brygg som alltid har gitt stor dikting. Spør gamle Ibsen og spør Jatgeir skald i Kongsemnerne.

Katastrofen

Alle veit at Per Petterson mista begge foreldra sine, ein bror og eit søskenbarn i “Skandinavian Star”-brannen 7. april 1990, og med denne katastrofen som bakteppe, dukkar han ned i eit minnestoff kring faren og forholdet til faren som både er gripande og medrivande fordi det er allmenngjort og løfta ut av det strengt (sjølv)biografiske. Likevel er det biografiske motoren i Pettersons litterære prosjekt, og han illustrerer det så fint i årets bok i ein scene der den gjenlevande broren fortel ei historie frå barndommen, ei oppdikta historie frå ei av Per Pettersons noveller som om han sjølv var med som bror, liksom det var opplevd og ikkje dikta, og slik bildelegg Petterson konflikten mellom liv og dikting, det som er sant og det ein ønskjer var sant. Det er i forlenginga av dette han (kanskje) også diktar bildet av faren.

“Efteråt er all ting för sent”, skriv Stig Dagermann i novella “Att döda ett barn”. Etterpå står ein tilbake med “ett hål av fasa innom sig”. Det er dette “hål av fasa” Per Petterson prøver å fylle og tette med noko meiningsfylt, og han greier det delvis, men det er der like fullt når romanen sluttar i den forferdelege erkjenninga av at han kanskje aldri kjente sin eigen far, at dei var framande for kvarandre og at dei likevel søkte mot kvarandre på ein eller annan måte som sjenansen sette grenser for. Sjenanse og verdighet, rett og slett, avslørt i to eineståande minneglimt der begge hemnar seg på kvarandre, for det er det som ligg under, hemnen frå sonen, hemnen frå faren.

“Hemningway”

I det første minneglimtet har faren drukke seg full på hytta i Danmark. Sonen Arvid Jansen har nyleg debutert som forfattar og er i kritikken blitt samanlikna med Hemingway. Faren sin hemn mot sonen sine intellektuelle syslar er både finurleg og utspekulert idet han kallar sonen Hemningway, ikkje Hemingway. Med ein enkelt bokstav set han sonen på plass.

Det andre minneglimtet er eit barndomsminne frå ein tur der faren har pressa med seg sonen på ski ut i marka. Faren har ei fortid som atlet og idrettsmann, boksar, fotballspelar og langrennsløpar, før krigen tett oppunder elitesjiktet, i sonens barndom ein ivrig mosjonist og dyrkar av kroppens tempel. På denne turen brekker faren beinet. Farens skjebne ligg i sonens hender; han må hente hjelp. Sonens nøling framfor det han berre må gjere og kanskje ikkje har lyst til å gjere, er meisterleg skildra i ei uhyre fortetta scene.

Dette kompliserte forholdet til faren slår også inn i forholdet til den gjenlevande broren. Begge opplever katastrofen med båtbrannen, begge opplever sine private familiære katastrofar med skilsmisser og barnefordeling, og begge taklar det på ulikt vis. Broren prøver å ta sitt eige liv. Arvid driv rundt og rundt i ei uro han ikkje kan forklare seg, men som har med tapet av foreldra å gjere, tapet av døtrene, tapet av barndommen og farens manglande nærheit, alt dette som reint konkret driv han ut på vegane og inn i ein angst og ei uro over at broren har prøvd å la han bli aleine tilbake. Han hamnar på fylla, han søker kontaktar som kanskje vil vare, kanskje ikkje, han er i fritt fall mot botnen, og der romanen sluttar, har han og broren “samling i bånn”. Det er noko barskt og mandig over det, samtidig noko sårt og heilt hudlaust.

Å sjå seg tilbake

Tidleg i romanen streifar forteljaren innom Alice Munros bok A friend of my youth, og han kan medgi at “det er en tyngde der og en sammenheng som ikke forskjønner, men sier at ingenting er forgjeves uansett hva vi har gjort om vi bare ser oss tilbake i tide.” Det er dette “I kjølvannet” handlar om; å sjå seg tilbake i tide og samtidig bli kasta ut i eit kaos der oversikten forsvinn og alt søkk mot botnen, kanskje fordi tida enda ikkje var inne for å sjå seg tilbake.

Eg veit ikkje, rett og slett, for det er eitt eller anna i denne romanen, i granskinga av det som er borte, i sårheita og i gjenopplevinga av det såre som ikkje gir trøst og forsoning, det er eitt eller anna som seier at “det er greitt nok for meg”, nærare går det ikkje an å komme, så nært og så fjernt tonar denne romanen ut i ein fantastisk og fortetta stil og ein rytme som liknar på vatn; bølgande og krapp, gjennomsiktig og gjennomlyst til det punktet der mørkret rår, I kjølvannet.

Det er ein roman ein drar med seg i mange år framover, i alt det gode og i alt det vonde og uavklarte. Imens ventar ein på neste utspel frå Per Petterson, i det språklege og i det innhaldsmessige.

Oddmund Hagen

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |