Dag og Tid nr. 8, 24. februar 2000

Bøker:
Retten til å gjere revolusjon
Den endelege soga om Mao Zedong er ikkje skriven, men den amerikanske Kina-kjennaren Jonathan Spence hjelper oss eit stykke på veg.

Jonathan Spence:
Mao
Widenfeld & Nicolson
London 1999


I mars 1927 skreiv Mao ein rapport om landsbygda i den provinsen han kjende best, Hunan, der også begge foreldra hans kom frå. Etter ein månad med grundige undersøkingar og samtalar med folk på alle nivå, skreiv han dette om bonderørsla:

“Ethvert revolusjonært parti og enhver revolusjonær kamerat vil bli satt på prøve av dem, og vil bli godtatt eller forkastet etter deres beslutning. Vi har tre ting å velge mellom: Skal vi stille oss i spissen for dem og lede dem? Skal vi slepe etter dem og gestikulere og kritisere dem? Eller skal vi stille oss i veien for dem og bekjempe dem? Det står enhver kineser fritt å velge, men hendingene vil tvinge alle til å foreta valget straks.”

Den amerikanske Mao-biografen Jonathan Spence kallar denne artikkelen det kanskje beste og mest glødande skriftstykket til Mao. Den einaste konkurrenten måtte vere ein høgstemd artikkel han skreiv i 1919 om det revolusjonære tidvatnet: “Himmelen og jorda blir vekt av det, dei vonde rømmer unna for det. Ha! Vi veit det. Vi er vekte! Verda er vår, staten er vår, samfunnet er vårt. Om ikkje vi handlar, kven vil då gjere det? Vi må streve energisk for gjennomføre den store samlinga av dei store folkemassane, som ikkje vil finne seg i å vente ein augneblink.” (Meldarens omsetjing frå engelsk.)

Revolusjonær bølgjetopp

I 1927 sat Mao Zedong i sentralkomiteen til kommunistpartiet som hadde vakse frå under tusen medlemmer i 1925 til meir enn 57.000 medlemmer våren 1927. Den revolusjonære bølgja hadde nådd sin første store topp, men rundt neste sving venta også det første nederlaget. I 1919 var Kinas Kommunistiske Part enno ikkje skipa, den 26 år gamle Mao var lærar i middelskulen i Changsha, hovudstaden i Hunan, og redaktør for bladet Xiang River Review. Det var her han skreiv sitt første politiske manifest, men då som ein sann demokrat som ikkje trudde på å bruke herskarklassens middel til å ta makta frå dei med. Tidlegare hadde han vore skribent i Beijing-bladet Ny Ungdom, og i 1917 grunnla han ein studering i Changsha. Unge Mao var ein kunnskapstørst mann, las bøker om historie og filosofi, med Bertrand Russell som ein viktig inspirator. Og han møtte Chen Duxiu, ein av leiarane for 4. mairørsla i 1919, då Det Kommunistiske Manifestet vart omsett til kinesisk.

Det interessante er ikkje spennet mellom ein gryande revolusjonær og ein fullblods kommunist. At han skulle bli det siste, låg i korta, sjølv om han ikkje var den mest sentrale av partiskiparane i 1921. Det var i Hunan-artikkelen Mao også skreiv at “en revolusjon er ikke noe middagsselskap, det er ikke det samme som å skrive et essay, male et bilde eller å brodere. Den kan ikke være så forfinet, så makelig og mild, så moderat, vennlig, høflig, tilbakeholden og høymodig. En revolusjon er en omveltning, en voldshandling som medfører at en klasse styrter en annen klasse.”

Sanning frå fakta

Men den revolusjonære gløden i 1927-artikkelen var også del av ein rapport som bygde på nitid gransking, ei nøye talfesta undersøking. Om det er ein lærdom eg les ut av den knapt 200 sider tjukke boka til Jonathan Spence, er det at di mindre vitskap Mao funderte politikken sin på, di snøggare gjekk det også skeis med revolusjonen. Då han i 1942 heldt ei førelesing i Yenan om å korrigere arbeidsstilen i partiet, understreka han kor viktig det var ha kunnskap bygd på fakta. Men han slo også eintydig fast at partiets generallinje var korrekt og udiskutabel. Og det var i den vidgjetne revolusjonære basen etter Den lange marsjen at ein indre kjerne av Maos næraste i 1943 byrja å skrive om historia til Kinas Kommunistiske Parti (KKP) for å plassere den første som tok i bruk nemninga formann i partiet, meir i sentrum. Mao Zedongs tankar vart kanoniserte som gjeldande marxisme-leninisme. Frå 1939 arbeidde Maos høgre hand Chen Boda systematisk med å byggje opp Maos politiske image.

Bokmål-sitata eg har brukt, er henta frå mi velbrukte utgåve av Mao Tsetung: Skrifter i utvalg (Oktober 1972), redigert av ein redaksjonskomite under Sentralkomiteen i KKP i 1965. I fotnoten til Maos store Hunan-artikkel står at han var retta mot dei mest Guomindang-venlege høgreopportunistane i partiet, mellom dei Chen Duxiu. Av boka til Spence går det fram at då Komintern påla KKP å gå i einskapsfront med nasjonalistpartiet (Guomindang), var Chen, som då var generalsekretær i partiet, ein sterkare motstandar av denne politikken enn Mao.

Den levande Mao

Spence gir eit mykje meir spennande, motsetningsfylt og på mange måtar menneskeleg bilde av Mao enn den korrekte maoismen. Når han skriv om dei første politiske eksessane etter 1949, som først kulminerte i katastrofen med Det store spranget, er det ikkje for å dokumentere dei grufulle menneskelege kostnadene ved politiske utreinskingar, hungerkatastrofe og den seinare kulturrevolusjonen enda ein gong. Dei har lenge vore aksepterte som historiske fakta. Når ein meldar av boka i New York Times 6. februar - ein journalist med fortid som Mao-sympatisør - likevel ikkje har lese anna enn eit blodbad ut av boka, er det ikkje ein lesemåte som er til å bli særleg klok av. Eg vil vite grunnane til revolusjonens forlis.

At Mao Zedong på sitt beste var ein stor revolusjonær, er det ikkje tvil om. At den største fortenesta hans var å samle ein krigsherja gigantnasjon til eitt rike og gje dei breie massane av folket sjølvrespekten attende, er klart. Men når dei politiske fortenestene hans skal oppsummerast ideologisk, blir det framleis hevda at det viktigaste han lærde oss, var at klassekampen held fram under sosialismen. Men dette dogmet var i røynda hans og KKPs fremste våpen i den politiske heksejakta mot avvikarar frå den rette lina, ei jakt som starta alt i 1953. Det var ikkje var ei ideologisk nyvinning, men ein arv etter kamerat Stalin. (Skildringa av det første møtet mellom Mao og Stalin i 1950 er elles ein höjdare i boka). Eit ståande lærestykke er framleis då Mao i 1957 lanserte parolen om “å la hundre blomar bløme og hundre tankeretningar stridast” for å røykje ut alle kritikarar, og så slå dei hardt ned gjennom kampanjen mot høgre, ein kampanje som vart effektivt styrt av den nye generalsekretæren i partiet, Deng Xiaoping. Artikkelen som parolen vart lansert i, er ein klassikar i den maoistiske læreboka Om den riktige behandlingen av motsigelser i folket.

Nikkedokker

Når katastrofen med Det store spranget nærma seg, var det ikkje lenger noko klima for kritikk, partileiinga var ein gjeng politiske nikkedokker, og sjølv isolerte Mao seg meir og meir frå politisk påverknad.

Eit déjà vu for ein journalist med revolusjonær avisfortid er det å lese om måten Mao kvitta seg med redaktøren for Folkets Dagblad - Deng Tuo - på. Som intellektuell hadde Deng slutta seg til revolusjonen i Yenan-tida, og var sjølvskriven redaktør frå 1949. Etter å ha sleppt til nokre kritiske innlegg i avisa i 1957 vart han kalla inn på teppet til fire timars politisk utskjelling av grovaste slag, skulda for å lage “fraksjonsavis” i staden for partiavis, og avsett.

Eit historisk mykje meir kjent kapittel er oppgjøret med den gamle hærførar, krigshelt og forsvarsminister Peng Dehuai, som under eit sentralkomitemøte i Lushang sommaren 1959, i eit privat brev til Mao, kom med varsam kritikk av politikken bak Det store spranget. Mao nytta det til eit dramatisk ope oppgjør som førde til Pengs fall, husarrest og seinare død etter fysisk trakassering under kulturrevolusjonen. Det var ein lagnad han delte med Liu Shaoqi, mannen som etter katastrofe-spranget kunne medverka til å atterreise Kina, men som vart det politiske hovudofferet for kulturrevolusjonen.

Vanstyrets verd

Kina-kjennaren Jonathan Spence har skrive eit dusin bøker om kinesisk historie, underviser i kinesisk ved Yale-universitetet og er æresprofessor ved universitetet i Nanjing. Han skriv i føreordet at Mao ikkje måtte gjere det han gjorde, at han må bere ansvaret for at det gjekk som det gjekk, og at han sjølv som historieskrivar prøver å kaste lys over kvifor. “Eg har meir og tenkt på den mystiske arenaen Mao tyktest mest heime i, som det motsette av orden, the world of misrule”, skriv Spence.

Fenomenet er også kjent frå europeisk politisk historie, men for kinesiske tenkjarar har “vanstyret” vore ein del av ein høgare orden, for dei var naturlege dialektikarar som hadde forståing for alle tings ibuande motsetnad. Det Mao gjorde, var å kombinere kinesisk filosofi med vestleg sosialistisk tenking, med eit øydeleggjande politisk eventyr som resultat, skriv Spence.

I mitt språk handlar dette om Maos måte å gjere revolusjon på, det han i sin politiske ungdom kalla retten til å gjere opprør. Akkurat det er ein rett eg vil halde fast på. Eg angrar aldri på at eg gjekk i fakkeltog til minne om Mao den dagen han døydde.
Roald Helgheim

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |