Dag og Tid nr. 2, 13. januar 2000

Barn:
“- Du vil vel ikkje sluke meg? ropa boka inn døra”

Først dette: Einar Økland er grensesprengjande som barnebokforfattar, ikkje minst i forhold til sjølve førestellinga om “barnelitteratur”. Det blir lett noko kunstig i å skilje ut barnebøkene som ein klart avgrensa kategori ved sida av vaksenbøkene. Både i dikt og prosa går han rett som det er i eit grenseland der tekstane like mykje vender seg til vaksne som til barn, skriv Svein Slettan.

Denne allaldersorienteringa har vore ein medviten strategi, og har ført til bøker som ikkje så lett fell inn i dei velkjende sjangermønstra frå barnelitteraturen. Den tenksame individualisten Økland søkjer så visst ikkje lettvint popularitet  iallfall ikkje om vi ser bort frå bidraga hans under psevdonym til John Donner-bøkene, kriminalserien for ungdom på Samlaget.

Som barnebokforfattar har Einar Økland framfor alt sikta mot å bidra til undring, refleksjon og mogning, og han har stilt krav til sine lesarar. Teksten på baksida av fabelsamlinga Den dumme (1988) uttrykkjer på karakteristisk vis skrivehaldninga: “Då den vesle boka kom fram til lesaren, merka ho ei sterk lukt av lur krokodille. På døra hans sto det: Berre kom inn! 'Du vil vel ikkje sluke meg?' ropa boka inn døra. 'Nei, kva trur du!' svara lesaren. Men så gjekk boka inn til lesaren, og så gjorde han det. Og nå er det for seint. Det var ei dum bok. Så dum er ikkje denne.”

Poesi i dikt og prosa

Svært mykje av det Einar Økland har utgitt som barnelitteratur, har ein distinkt poetisk kvalitet. Tekstane er gjennomgåande korte, konsentrerte og fleirtydige (barnelitterær modernisme kan vi godt kalle det), med preg av eit klart medvit om rytme og musikalitet, og med originale vendingar og framhevingar som set lys på moglegheitene i språket. Slik kan til dømes teksten vogge seg framover i lettlesboka Gutar i røyk (1980): “Så dansa eg med Karin. / Så dansa ho med meg. / Så sveiv vi rundt i salen. / Så var vi for oss sjølve, / var gøymde mellom andre. / Så var den dansen slutt.” Det underleggjorte språket i denne boka blir følgt opp av illustrasjonane til Gerhard Stoltz, som både akkompagnerer og utvidar poesien i teksten. Mange slike døme på Øklands poetiske praksis i prosa finst, ikkje minst i biletbøkene han har laga saman med Wenche Øyen.

Glødepunkta på den poetiske strengen gjennom Øklands forfattarskap for barn er dei fire diktsamlingane: Du er så rar (1973), På frifot (1978), Mellom himmel og jord (1986) og Svarte norske (1997).

Som lyrikar for barn er Økland vidfemnande og elastisk. Han rører seg lett mellom vers i bunden og fri form, situasjonsbilete og verseforteljingar, læredikt og absurdismar, alvor og skjemt. Her er ei tydeleg utvikling frå enkle former og motiv i den første samlinga mot større komplikasjon både innhalds- og uttrykksmessig i dei seinare, men visse grunndrag har vore med heile vegen.

Einar Øklands barnedikt er utforskingsdikt og undredikt; dei er på parti med barnets spontane glede ved å snu og vende på både språk og ting, og dermed genuint poetiske. Slik sett er det uunngåeleg å tenkje på forgjengaren og inspiratoren Inger Hagerup. Som ho har Økland ei usvikeleg evne til å finne nye og talande bilete for det nære og konkrete: “Humla har brune hår/og er lufta sin bjørn./Sommarfuglen med breie venger/er nok ei blomsterørn” (frå “Insekt”). Og han kan vri og vende på språket gjennom suggestive repetisjonar, som når vatnet blir “kvittleg”, “skittleg”, “gråttna”, “rotna”, “bru-unt”, “us-unt”, “gusselt” og “usselt” (“Dårleg vatn”), og det uuthaldelege tøvet blir sett inn i kombinasjonar som “tøv-føre”, “tøv-vottane”, “tøv-smøring” og “tøvlast” (“Ja, vi elskar dette tøvet”).

Einar Økland er lojal mot barneperspektivet òg i dette at han tek barnets opprørske glede ved det groteske og parodiske på alvor. I barnekulturen finst ein svart humor med ein hang til det absurde som synest treffe Økland på heimebane. Typisk er den infame gleda ved å trekkje det opphøgde ned på jorda og brekke opp fasaden. Han går laus på snusfornuftige ordtak, prektige brokkar av “kulturarven”, medieskapte klisjear og sjølvgode og rettruande førestellingar og vrir dei slik at det blir opning for annan tale og andre tankar, gjerne med politisk brodd. “Poenget går på tvers” heiter det karakteristisk nok i den groteske avdelinga “For musikkvenner” i På frifot, og eit anna dikt i same avdeling følgjer opp: “Og så var det vitsen med dette / som lo seg i hel. / Og så var det enkja hans, / trua (den rette), / som ikkje trudde ei levande sjel” (frå “Og så var det...”). I Svarte norske finn vi følgjande typiske Økland-vending av eit velkjent uttrykk: “Ein gong trefte eg / sjølvaste spikeren / på hovudet. / Meg hjelpte det / ikkje det minste. / Alle gongene eg har / halde meg langt / unna spikrane / har det gått mykje betre” (“Hammaren”).

Likevel er det ei anna side som blir viktigast gjennom dei fire samlingane. Det er det eg vil kalle det eksistensielle perspektivet. Det er ofte eit stort alvor over Øklands dikt. Vi møter ein forfattar som ønskjer å fange inn heile spekteret av kjensler i det å vere barn, frå den djupaste angst og fortviling til den største lukke. Ei særleg interesse er knytt til identitetsutviklinga; ofte finn vi situasjonsbilete og forteljande dikt med ei dynamisk rørsle i seg. Barnet kjem liksom på utsida av det tilvande, blir klar over nye sider ved seg sjølv og ser at det kan gjere noko med livet sitt: “Åleine på stranda / og utan båt / stod eg i lag med / min eigen gråt // då regnet slo lett / imot panna mi / og minte meg om / at her var eg fri” (frå “Venner”). I slike dikt merkar vi Øklands sterke solidaritet med barn, eit ønskje om å kunne vere med og styrkje livsmot og sjølvkjensle, frigjere barnet frå krefter som vil ta frå det trua på eigne evner.

Med basis i slik solidaritet og verditenking kan Økland, som elles har hatt ord på seg for å vere ein slags anti-pedagog, tale som i eit læredikt om kva som er viktig og ikkje viktig: “Vil du verkeleg lese om dette? / Då er ikkje du hjartelaus. // Hjarta  ta vare på det du har. / Hald deg der hjarta ditt er. / Slepp det aldri frå deg / same kven du må be om hjelp” (frå “Eit tungt hjarta”).

Djupdykk i kvardagen

Som prosaforfattar for barn spenner Økland ikkje mindre vidt enn i diktsamlingane. Gjennomgåande er kortforma, men her er mykje utprøving av ulike skrivemåtar innanfor den konsentrerte ramma, enten det er tale om noveller, kortromanar, biletbøker, eventyr og fablar eller små essay. Eg vil avgrense to tyngdepunkt i det mangslungne stoffet: For det første er her tekstar som kan kallast realistiske og jordnære, med eit djupperspektiv lagt inn i det konkrete. For det andre er her tekstar som glir over i det fabulerande og fantastiske. Tekstar av begge slag har vore med heile vegen, men her er ei viss dreiing mot sterkare vekt på det fantastiske frå 1980-åra, med bøker som Her er ingen papegøye, Den dumme og Siste time.

Mange av prosatekstane Einar Økland gav ut på 1970-talet, er røyndomsnære forteljingar om barn i bygdemiljø, og dei er prega av den same eksistensielle tematikken som eg har vore inne på i samband med diktbøkene. Det handlar ofte om identitetsutvikling, om barn som mognast og får ei utvida forståing både av seg sjølv og verda omkring seg. Stoffet er behandla med stor poetisk kraft. På sitt beste klarer Økland å få same styrken i prosaen som i eit godt dikt: Antydningar og assosiasjonar blir viktige, krafta frå det useielege stig fram gjennom det som blir sagt.

Nokre gonger ligg vekta på undringa, glimtet av sjølverkjenning, vove saman med sterke naturinntrykk, som i forteljingane “Heim med mjølk” (Svart i det grøne, 1967, Snøsteinen, 1982), “Tre barn som sit på ein kjelke” og “Skogen som står der” (Det blir alvor, 1974), “Toppen” og “Over og under ein fjord” (Gutar i røyk, 1980). Den same antydningskunsten finn vi i den symbolmetta pubertetsskildringa Sikk-sakk (1978), der det fleirtydige ormesymbolet sikk-sakkar seg gjennom forteljinga om ei ungjente i smertefull utvikling.

Andre gonger er tekstane meir endeframme og/eller handlingsprega, gjerne med ei original og kritisk vinkling mot interesse- og verdikonfliktar i miljøet barna lever i. Det er tilfelle med Kven veit? (1976), ei forteljing i fire delar om Siri som tek del i 1. mai-feiringa, og lærer noko om kva slags verdiar som er knytte til denne dagen, og om korleis han kan setje skilje mellom folk. I novellesamlinga Slik er det (1975) skriv Økland om eit enda meir uvanleg barnelitterært tema, inflasjon, som blir hard realitet for Ask som lenge har gått og sett på ein lommekniv, men opplever at prisen går opp i to omgangar då han endeleg har fått pengar å kjøpe for (“Midt i vårknipa”). Den tydelegaste politiske boka frå denne perioden er Ingenting meir (1976), der mange av korttekstane (opphavleg frå barnebladet Maurtua) kan kallast essay for barn. Her tek Økland mål av seg til å fortelje om slike ting “som dei vaksne ikkje likar å fortelje til barn”, til dømes om korleis Donald lever av pengar som andre skulle hatt og korleis kapitalismen artar seg som ei stillferdig “stor-steling”.

Litt for seg sjølv står den livlege, morosame, men også djupt alvorlege, romanen Snakk med dr. Ost (1977). Den handlar om ein osteglad far som kveld etter kveld samtalar med dei to barna sine om slikt dei føler det er viktig å snakke om og få vite meir om, som krigen, aurefisking med hendene, tanken om å kunne leve sjølvberga med alt, og det å vere full. Interessant nok har faren vel så mykje å lære av barna som dei av han. Framstillinga koplar seg ironisk på klassiske sjangrar i barnelitteraturen, som læresamtalen (med didaktiske allegoriar), robinsonaden og danningsromanen, og minner oss om at intertekstualitet  meir eller mindre tydeleg dialog med andre tekstar og teksttypar  er eit tydeleg trekk ved Øklands barnebøker.

Tre biletbøker gir det realistiske livsbiletet ei særleg vâr og poetisk tone, ikkje minst gjennom dei sterkt stemningsskapande illustrasjonane til Wenche Øyen: Ein god dag (1979), Ei ny tid (1981) og Walkman (1989).

I alle tilfelle dreier det seg om barn som kjenner på eigne sansingar og krefter og utviklar eigen identitet, anten det skjer i den vakre, men også skremmande mektige, naturen, i den store og ukjende drabantbyen eller i det eventyrlege rommet av musikk formidla gjennom kassettspelaren.

Fantastikk og fabeldikting

Einar Økland skreiv tidleg fantastiske forteljingar for barn. I Det blir alvor finn vi eventyrlege småhistorier som “Mannen som miste fattigdommen sin”, “Mannen og kosten som ville ha det reint” og “Alfabetet som brann” og i Gutar i røyk er “Guten i røyken” døme på noko av det same. Her ligg mykje skrive- og leseglede i sjølve fabuleringa, og inst i forteljingane finst poeng som det er opp til lesaren å hente ut.

Den blå ringen (1975) er ei lettlesbok for ungdom som nyttar same motiv som Holbergs Niels Klim: Ein unggut fell gjennom jorda og ned i ei ukjend verd. Denne verda liknar vår eiga, men er ekstrem på eitt punkt: Alt og alle kostar pengar og har fått ein kunstig og utriveleg varekarakter. Her får Økland nok eit høve til å skrive politisk, utan å bli deklamatorisk og overtydeleg didaktiserande.

Den dunkle og draumeaktige Her er ingen papegøye (1984) tek igjen opp motivet med fallet ned i ei sekundærverd. Her er det ikkje eit barn som er i sentralfeltet, men den vaksne forteljaren sjølv, som gjennom disken i ein dyrebutikk i Bergen kjem ut i ei symbolprega verd med himmel, hav, fjell og skog, saman med ein papegøye som på sjørøvervis har huka seg fast i aksla hans. Det er ei mangetydig forteljing der ein kan gle seg over den fargerike flukta gjennom både vondt og godt, og kanskje fundere over om ikkje boka framstiller kunstnaren sjølv som vandrar gjennom biletleg framstilte verdiposisjonar og skrivestrategiar  for til slutt å vende styrkt og meir reflektert tilbake til den uunngåelege og regnfulle røyndomen igjen.

Visse parallellar kan trekkjast til farens forteljing i Snakk med dr. Ost om den gongen han var full, som òg skildrar ei slags symbolsk erkjenningsreise.

Her er ingen papegøye er ei avansert barnebok. Nemninga “ungdomsbok” ville vel vere mest treffande om ein absolutt skulle aldersavgrense. Det same gjeld tekstsamlingane Den dumme (1988) og Siste time (1992), som òg i høg grad gjer bruk av det fantastiske i mange av historiene. Den dumme inneheld det Økland kallar fablar. Dei er ikkje dyrefablar, men har noko av det underfundige didaktiske preget som ein knyter til denne sjangeren. Fleire av tekstane har ein mørk underklang, trass i mykje sprelsk humor, og den same litt melankolske stemninga er òg til stades i Siste time, som er Øklands forløpig siste prosabok. Den inneheld mellom anna den fantastiske forteljinga “Fjellet som forsvant”, der det skremmande dukkar opp midt i det kvardagslege og trygge. Når bestefar vil vise barnebarna sitt barndoms fjell inne i skogen, finn dei berre eit botnlaust svart hol som oppsluker alt som går ned i det. Og trass i forsonande trekk: Det disharmoniske og uforklarlege blir verande, her som i mange andre Økland-tekstar.

Ord og bilete

Lat meg slutte med å framheve den spennande sida ved Øklands barnebokforfattarskap som ligg i hans aktive samarbeid med forskjellige biletkunstnarar. Den mest originale i barnelitterær samanheng må seiast å vere Gerhard Stoltz, som med ornamentale, abstraherte illustrasjonar, til dømes i Gutar i røyk og Her er ingen papegøye, både gir eit ekstra poetisk løft til tekstane og skaper assosiasjonar på sjølvstendig grunnlag. Kari Bøge har med sine detaljerte naturskildringar i fleire av 1970-talsbøkene, som Snakk med dr. Ost, fått til noko av den same effekten. Hos Wenche Øyen i biletbøkene er det særleg den sterkt ekspressive fargebruken og personframstillinga som gjer inntrykk. Bileta hennar kjem fint i møte med Øklands framstilling av intense og fortetta sansingar hos barn i ein avgjerande utviklingsfase. Illustratørar som Finn Graff (Ingenting meir) og Oddvar Thorsheim (På frifot) tek seg på si side godt av det markante ironiske og groteske innslaget i forfattarskapen.

***

Ein ting er sikkert: Einar Økland speler på eit stort register og utfordrar våre førestellingar om kva barnelitteratur kan vere. Han har gitt oss ein straum av bøker som er kloke nok til ikkje å la seg sluke. Vi kan berre håpe på at straumen held fram.
Svein Slettan

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |