Dag og Tid nr. 1, 6. januar 2000

Roald Helgheim:
Den gamle og so den nye tid

Då Per Aabel døydde var hundreåret over. Resten var ventetid, venting på eit litt patetisk tusenårsskifte vi denne gongen opplevde på ei øy i Syden, der dyktige lokale musikarar serverte eldfulle rytmar til fulle germanarar med heller begrensa rytmisk sans. Han døydde dagen etter at denne avisa gjekk i trykken for siste gong i det gamle året. Ein kongeleg død som fylte avisene, radioen, fjernsynet og menneskesinnet til alle som på ein aller annan måte ville minnest han med takksemd dei siste timane av juleinnspurten, då nasjonen likevel måtte stogge opp og tenkje seg om. Kva var det med Per Aabel?

Ein kveld i mars 1975 stod han på scena si på Nationaltheatret og las eventyr av H.C. Andersen, som han hadde gjort mange gonger før, og som han gjorde mange gonger sidan. Det var eit program om og med diktaren, der han fletta eventyra inn i eit kåseri om dei og livet hans, H. C. Andersen som gjennom Laserne kunne få liv i ein fillehaug, gjennom Kjærestefolkene i ein snurrebass som var forelska i ein ball, og gjennom Elverhøi, som lik Laserne var eit ikkje lite infernalsk harselas over norsk kraftpatriotisme.

At eg hugsar alt dette, skuldast ikkje at eg var til stades denne gudbenåda kvelden midt på syttitalet, då det nok ikkje var heilt stovereint å gå i plysj-teater på ein Aabel-kveld. Men denne hendinga kom atten år seinare ut på ein dobbel cd som burde komme i store nye ekstra-opplag til minne om den unike kunstnaren, som etter sin død alt for mykje har blitt minna som den eldgamle mannen som nesten vart hundre og i alle fall skulle nådd det neste tusenåret. Eit fjernsynsopptak vi såg der han 95 år gammal las Den lille pige med svovelstikkerne kan ikkje bli meir enn ein bleik avglans av den intense innlevinga han presterer denne kvelden, då han er berre nokre og sytti år ung, kan hende i sin beste alder. Leikande og lett skifter han mellom dansk og norsk, men skriv i eit lite forord at sjarmen og lyrikken i Andersens språk ikkje er så lett å setje om. “Selv har jeg alltid arbeidet lenge med hvert eventyr for å finne norske ord og uttrykk som jeg håper gjengir stemningen i hans fortellinger”. Ikkje berre arbeidde han med språket ned til minste detalj. Som ein kritikar skreiv vart han meir og meir fortruleg med sinnelaget i eventyra, og det ligg eit klart humanistisk program i utvalet. Mens eg skriv dette høyrer eg enno ein gong gjennom denne store eventyrkvelden.

Ein måte skal vi då minnast han på, vi som aldri stod han nær eller veksla så mykje som eit ord med han, som knapt nok går i teater! Vi som heller ikkje møtte Frank Sinatra, som også gjekk ut av verda det siste året før hundreårsskiftet, det siste medlem av The Rat Pack. Det var kallenamnet på den ville gjengen som i dei gylne femti- og sekstiåra sette amerikansk politikk og showbiz på ende frå basen sin på The Sands, eit hotell som lik dei fleste i businessen hadde ein offisiell eigar og ein verkeleg eigar, bygd som det var for svarte mafiapengar.

I Sydens sol og varme kom eg endeleg gjennom Shawn Levys glitrande krønike Rat Pack Confidential, om gjengen der dei som var med var Dean Martin, Sammy Davis jr., Peter Lawford, Joey Bishop og den ukrona sjefen, Frank Sinatra sjølv. Peter Lawford var mest annanrangs av dei, men han var svogeren til John F. Kennedy. Bishop var ein rappkjefta stand up-komikar og gjengens muntrasjonsråd, Dean Martin var den som oftast drakk whisky på og utanfor scena og brydde seg minst om samfunnet elles. Difor var han også den Frank S. til sjuande og sist hadde minst tak på, i motsetning til kva han hadde på Sammy Davis jr., den einøygde som konverterte til jødedommen og som med eller utan hjelp frå sjefen brøyta seg veg frå den rasistiske fornedringa som ein gong nær banka livet ut or han. Han vart også grovt audmjuka av JFK, Frank Sinatras politiske idol som elles gjerne delte seng med dei same damene som mafiabossen Sam Giancana. Likevel er Sammy på mange måtar den moralske sigerherren i denne boka som meir enn å vere ein biografi eller dokumentar, er ei skrått skriven forteljinga om ein dekadent amerikansk showbiz-kultur som i forloren tilstand anda ut på sekstitalet då rock'n roll tok over verda, sjølv om einskildmedlemmer av gjengen av og til kunne funkle på stjernehimmelen i åra som kom.

Samstundes er ho ein strålande tributt til kunstnaren Sinatra, som når han fekk ein song i handa gjekk i studio og foredla han til ein musikalsk diamant på første “take”, på ein måte ingen annan før eller sidan har vore i nærleiken av å gjere han rangen stridig på.

Dette er ingen søkt freistnad på å samanlikne Per Aabel med Frank Sinatra, anna enn at i det å skape stor kunst der og då var dei av same edle stykke. Og ein måte skal vi då gå ut av den gamle og inn i den nye tid på. Om det er så at eit tilfeldig skifte av alle fire siffer i årstalet verkeleg er det same som ei ny tid.
Roald Helgheim

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |