Dag og Tid nr. 41, 8. oktober 1998

Bøker:

Svartsyn utan humor

Les ein siste romanen til Gunnar Kopperud som ei skildring av kampen mellom det vonde og det gode, er det ingen tvil om kven som vinn. Kvifor skal ein bry seg med å skrive og lesa litteratur, om det ikkje finst håp, spør Steinar Lillehaug.

Gunnar Kopperud:
Lysets tid  
J. M. Stenersens forlag

Romanen Lysets tid er den andre skjønnlitterære boka Gunnar Kopperud har skrive. Ho opnar med at to eldre menn møtest i Nagorno Karabakh den dagen armenske styrkar går til åtak på byen. Den eine av dei er prest; den andre har oppsøkt presten fordi han reagerer så sterkt på kamphandlingane. Denne mannen, Markus, har budd i Armenia sia han blei sett fri frå russisk krigsfangenskap etter det mislykka tyske felttoget i 1941.

Samtalar

Desse to møtest dagleg mens kampane pågår, og samtalene mellom dei rammar inn hovudforteljinga om Markus og to andre unge tyske gutar som blir sende til Austfronten. Markus tvilar først, men far hans prentar inn i han kor viktig det er at han gjer det som blir venta av han. Denne faren har Kopperud gjort til bibliotekar, og det får ekstra vekt når denne vegvisaren i verdslitteraturen kan skjera gjennom tvilen og peike ut den rette vegen.

For Dieter er det annleis. Far hans tar livet av seg etter å ha møtt store problem som sonen etter kvart ser i samanheng med oppgjeret etter den første verdskrigen. Den tredje av gutane, Manfred, er musikar. For han har ikkje politikken spelt noen rolle, og han dreg utan store motførestellingar, mellom anna fordi han har hørt at kyrkja velsignar krigen.

Men ulike som dei er, går alle fram med den brutaliteten som ein ventar av krigarar, fram til dei må gi opp mot den sovjetiske hæren og den russiske vinteren. Så blir dei krigsfangar, og etter det har dei kvar sin lagnad som ventar dei.

Ein vender heim og angrar ingenting. Den andre er truleg hjernevaska i fangeleiren, men duger ikkje til å delta i det oppbyggingsarbeidet han vil vera med på, mens den siste, Markus, er ein integrert, reflekterande person som funderer over ulike problemstillingar som har å gjere med krig, storpolitikk og religion.

Krigen i hovudrolla

Og det er sjølve krigen, ikkje desse tre mennene som spelar hovudrolla i romanen. Det er ikkje først og fremst slik at forfattaren stiller spørsmål om krig/fred-problematikk; Han viser fram krigen – dei brutale overgrepa som blir utførde av friske, normale unge gutar.

Lesaren blir vitne til korleis det går for seg, Kopperud går detaljert til verks når han skildrar soldatar som blir skotne i filler og sivile kvinner som blir valdtekne. Somme stader kan det sjå ut som om han meiner at vald er ei drift som høyrer heime hos mennesket, det vil seia: Hos mannen.

Tidleg i romanen skriv han om Manfred og Markus, etter at dei har kjempa saman for første gong: «Rundt dem fortsatte krigen og snart ville det komme en offiser som brølte dem videre, men akkurat da fikk de sitte stille en liten stund, ved siden av hverandre, med ryggen mot en steinmur og den samhørigheten som bare vold kan gi.» (s. 27)

Samleie

Er det fleire enn eg som synest dette minner om stillheita etter eit vellukka samleie? Det er elles ingen mangel på samleie i romanen. Storparten av dei er overgrep som enten blir gjort av soldatar frå ulike nasjonar, eller av forstandaren i kyrkjelyden til kjærasten til Markus. Ekte intimitet får vi berre eit par eksempel på. Og når systera til Manfred blottar seg for noen unggutar, med det resultatet at dei «noen uker senere ble innkalt til helsesøster fordi de var kraftløse og bleke, og de kom tilbake med boksehansker av gasbind som de skulle surre rundt hendene før de la seg om kvelden», verkar dette som ein kuriositet.

Eg er ikkje så sikker på at Gunnar Kopperud gjorde eit godt val då han la handlinga i romanen til det tyske felttoget mot Sovjet i 1941. For medan han bruker kursiverte sitat frå eit ekte eller fiktivt historisk verk for å gi forteljinga eit skjær av autensitet, kjem det snart for ein dag at dette brutale felttoget berre er eit eksempel på noe som er allmenngyldig.

Det er ikkje lett å få auge på ideologien bak nazistanes herjingar i denne boka, og når forfattaren attpå til legg vekt på overgrep i ei jødisk menighet og lar hovudpersonen ytre seg om panslavismen, sionismen, draumen om Det stortyrkiske riket og krigen mellom Armenia og Aserbadsjan, kan ein få inntrykk av at det ikkje var så mye spesielt ved nazismen og den andre verdskrigen.

Svartsynet

Det er òg andre ting som gjør at Lysets tid ikkje har blitt noen god roman. Forfattaren har putta for mye inn i den. Ei Romeo og Julie-historie om Markus og den jødiske Rachel. Pussige referansar til stordommar i tysk kultur: Militærnektaren Erich Maria. Markus heiter Wagner til etternamn, og dei drikk øl på kneipa tilHändel. Og ei forteljar-stemme som gjør for mye av seg.

Det eg liker dårlegast ved boka, er likevel svartsynet. Dette er naturlegvis fullt mogleg å skrive ypparlege romanar gjennomsyra av svartsyn. Tenk for eksempel på Veien til nattens ende av Celine. Men svartsynet i denne boka er kombinert med humor. I Lysets tid er det ei morosam historie frå skoledagane til Markus, men elles er det nokså dystert.

Les ein boka som ei framstilling av kampen mellom det vonde og det gode, er det ingen tvil om kven som går av med sigeren, og sjølv om menneska vil det gode, så har dei ikkje høve til å vinna fram, skal ein tru Gunnar Kopperud. Sjølv blir eg sitjande att med spørsmålet om kvifor ein skal bry seg med å skrive og lesa litteratur, viss det ikkje finst håp.

Steinar Lillehaug

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |