Dag og Tid nr. 31, 24. september 1998

Marie Takvam:
Kommandert til å bli lyrikar

JULI 1997: - Eg skriv ikkje no. Dersom eg gjorde det ville det øydeleggja ryktet mitt. Dikta ville bli så mykje dårlegare enn tidlegare, seier lyrikaren Marie Takvam og ler godt.

Cecilie N. Seiness

Marie Takvam har ikkje vore så god dei siste åra, og det er eit tap for henne å vita at ho ikkje kan skriva lenger. Ho les mykje i staden.

- Eg er psykisk redusert, alderen har sett spor etter seg, og i periodar har eg drukke for mykje. Det har ikkje gjort det betre.

Dikt i samling 1952-1997 kom ut denne våren, og ho trur samlinga er komplett. Det kjem ikkje fleire dikt frå Marie.

- Trur du dei unge les lyrikk for tida, spør Marie plutseleg.

Kan ikkje ha det betre

Ein mann slår gras i austlandslandskapet. Lyd av sommar. Skyer litt her og der på himmelen. Eit skarpt ljos kjem inn vindauget. Det er ferievarmt, og Marie Takvam er kledd i shorts og bluse utan ermar. Me sit i eit fellesrom på garden - som er ein stad der eldre menneske med psykiske vanskar kan trekkja seg tilbake - i Hennum utanfor Drammen.

- Eg kan ikkje ha det betre enn eg har det her. I Oslo er det mange stader for eldre menneske som skremmer meg. Fullstappa med veldig sjuke folk. Eg ville heller døy enn å vera på ein slik stad, seier Marie Takvam.

- Her har eg det fritt og godt. Her kan eg vera både ute og inne.

Hemningslaus

Marie Takvam er frå Hjørundfjord på Sunnmøre, men storparten av livet har ho budd i Oslo. Ho seier framleis "reis til Hjørundfjord på Sunnmøre" når utlendingar lurer på kva dei bør sjå av Noreg. I 1952, berre 25 år gammal, gav ho ut si fyrste diktsamling, Dåp under sju stjerner. Sidan den gong er det blitt ti diktsamlingar til, dikt sterkt knytte til livet Marie levde. Merke etter liv, Falle og reise seg att, Aldrande drabantby og Rognebær er nokre av diktsamlingane hennar. Ho var den unge vakre Marie Takvam. Somme av lyrikkmeldarane skal ha vore meir opptekne av å skriva om korleis ho såg ut, enn om kva ho hadde skrive.

Ho vart sentrum i "rumpedefeiden" etter å ha synt fram bakenden i ein film av Vibeke Løkkeberg. Ein moralsk debatt vart det ut av ei scene, der ei ferm kvinne som ikkje var 20 år lenger, synte bak-delen.

Ho har arbeidd i barnetimen og skrive barnebøker, og har levd med stadig mediemerksemd. Skilsmissa frå mannen ho vart forlova med i gymnastida på Sunnmøre, og eit liv ho verkeleg levde, var ikkje noko som gjekk pressa hus forbi.

Ho har ikkje skjult for media kven ho har vore og kva for problem ho har hatt. Og ho seier ho ikkje veit om noko anna enn å leva slik at mange veit kven ho er og kva ho gjer.

- Eg har vore "framsnakkende" kan ein seia. Eg har i grunnen fortalt pressa nokså hemningslaust om meg sjølv. Eg har utlevert meg, og då må ein rekna med nokre smekk. Du ser jo kva eg fortel til deg, seier Marie.

- Eg har opplevd kriser med skilsmisse og alkohol, og eg har fortalt om det.

70 år gamle Marie har rolege rørsler og ho tenkjer seg om før ho snakkar. Held hovudet i hendene for å finna det rette svaret, leiter litt etter litt fram akkurat det ho vil seia. Ho må tenkja seg litt ekstra godt om, seier ho, slik at ho ikkje skal seia noko dumt.

Ljos og dødslengt

Ein kan seia at jord, blod og melankoli er nokre av grunnsteinane i lyrikken hennar, som fyller mest 300 sider.

- Sjølv vil eg leggja til ljos. Det er mykje dødslengt i dikta mine, men eg har òg sett ljose sider ved tilværet her på jorda, seier Marie.

Ho tykkjer ho skreiv best då ho var heilt ung. Då hadde ho så mykje ho bar på som ho ikkje hadde fått utløp for. Reaksjonane på den siste diktsamlinga Rognebær frå 1990 var ikkje slik ho hadde håpa.

- Eg har brukt opp opplevingane og evnene mine. Eg har på eit vis sagt det eg skal.

Det gode diktet er for Marie det som har ei oppleving i seg, det som formidlar denne opplevinga vidare på eit slikt vis at lesaren kjenner seg att i noko han ikkje har oppdaga før.

- Det må ha ein samanheng med noko av det den som les, har leita etter.

Om den nye lyrikken vil ikkje Marie seia noko. Stil og form har endra seg så utruleg mykje at ho ikkje kan vurdera det, seier ho.

- Eg er ein gammalmodig profet, seier ho smilande med hovudet støtta mot eine handa. Håret er grått og krølla. Augo store og varme.

Ut frå skrivebordsskuffa

Ho kom som ung kvinne til Oslo for å studera psykologi. Det var i eit selskap at diktarevnene hennar vart oppdaga. Ho budde i Gabels gate i hovudstaden. I selskapet var det mange som gjorde noko for å heidra vertinna som hadde vorte 50 år.

- "Marie skriv òg dikt", var det ein som sa, og eg måtte opp i skrivebordsskuffa på hybelen og henta fram noko.

Sjølv hadde ho ikkje tenkt på at det kunne vera noko å lesa opp for folk. Lyrikkritikar Carl Fredrik Engelstad, som var til stades på festen, sa til henne at det var gode dikt ho hadde skrive.

- Når han sa det, kunne eg tru litt på det.

Ho fekk koma til han ein gong i månaden etter dette. Han las dikta hennar, og skolerte henne i både form og oppbygging etter korleis eit godt dikt skulle vera den gongen. Det var Engelstad som sa til henne at ho måtte senda manuskript til Gyldendal. Det gjekk slik ho hadde håpa, men det overraska henne ikkje.

- Det var ikkje noko sjokk for meg at det gjekk bra, seier ho.

I Oslo fekk ho treffa lyrikarar ho hadde lese om og av.

- Eg var mykje med Halldis Moren og Tarjei Vesaas. Det var god kontakt mellom folka i lyrikkmiljøet. Eg vart kjend med mange og hadde det utruleg hyggeleg.

Ho kjende Aslaug Vaa, Inger Hagerup og Halldis Moren Vesaas både som lyrikarar og privatpersonar.

- Eg tok ikkje lærdom frå dei, men det var gode venskapar. Lærdommen kom andre stader frå, gjerne frå det eg hadde lese og tenkt. Det at det fanst landsens lyrikarar, som Halldis og Aslaug, var viktig.

Uroa for bygdene

Lenge før ho kom til Oslo, var ho oppteken av å skriva. Då ho var elleve-tolv år, vart det lyst ut ein diktkonkurranse i Sunnmørsposten. Året før hadde det vore ein teiknekonkurranse - den vann syskenbarnet til Marie.

- Mor mi meinte eg skulle skriva noko til denne konkurransen. Det var nok fordi kusina mi vann året før. Eg vart rett og slett kommandert til å bli lyrikar, seier Marie og ler.

Og ho hugsar heile diktet, vers på vers; orda strøymer fram. Diktet byrja slik: "I julenatta nissen gjeng, og sekken hans på ryggen heng. I den han har som alle veit, ein julegris så tjukk og feit. Han gjeng og traskar trutt og trått..."

Sjølv hadde ho tenkt å verta bondekjerring der heime. Men som det har utvikla seg for bøndene, er ho glad det ikkje vart slik.

- Eg er uroa for avfolkinga av bygdene. Alle syskena mine har reist ut, og garden vår er slått saman med ein annan gard.

- Eg er jo ei av dei som har reist frå bygda. Du er vel ei av dei du òg? spør ho meg.

Familien hennar var oppteken av kultur, og mora var religiøs. Det har ho vore sjølv òg, og ho forstår framleis at det kan vera godt å klamra seg til noko.

- Mor var oppteken av framtida vår. Ho ville me skulle gjera noko godt for samfunnet. Det er i grunnen rart at ei kone på ein middelstor vestlandsgard tenkte slike tankar for barna sine, seier Marie.

- Det var som om mor mi såg at det ikkje var noko framtid for gardsdrift. Eg har i grunnen ikkje tenkt på det viset før.

Held på nynorsken

Ho trekkjer fram to dikt frå dei tolv diktsamlingane som ho er særskild glad i: Det aller fyrste diktet i den aller fyrste samlinga, Dåp under sju stjerner i samlinga med same namn, og "Emma talar til hunden sin" frå samlinga Merke etter liv. Ho finn fram brillene, set dei på nasen og les med mjuk stemme og med sunnmørsdialekt som er akkurat slik den eingong var. Tårene renn frå augo etter at ho har lese om den prostituerte Emma som talar til hunden sin. Diktet er inspirert av livet og den franske diktaren François Villon, som er den einaste diktaren ho har late seg inspirera av.

- Dialekten er heilt skikkeleg, det lovar eg. Og nynorsken, den held eg på. Eg kan ikkje anna enn nynorsk. Riksmål eller bokmål kan eg like godt eller like dårleg som engelsk. Det har aldri vore aktuelt for meg å skriva noko anna enn nynorsk.

- Ja, korleis står det eigentleg til med nynorsken, spør ho undrande.

- Det er vel slik at me får kjempa me som har trua, eller håpet, seier ho.

Har vant seg til døden

Ho har vorte ei eldre dame. Når vertinna på garden kjem med kaffi og wienerbrød, ler ho godt og seier at det har sine fordelar å verta gammal. Sjå berre her!

Ho trur ho har det betre enn dei fleste eldre, for ho har opplevd så mykje både positivt og negativt.

- Mange er fastbundne i ei rolle heile livet, utan spenning, utan intensitet, utan variasjon og livsutfalding. Eg har prøvd så mykje. No lever eg eit skikkeleg liv, ingen sprell. Eg er utruleg nøgd med meg sjølv.

Allereie som 35-åring kjende ho seg som ein olding. No ser ho på seg sjølv som ein av alle milliardar menneske i verda, og ho har funne seg til rette med at alle skal same vegen.

- Eg opplevde alt så intenst at då eg var 35 år, var det som om eg hadde levd eit heilt liv. Eg var på eit vis ferdig med den litterære produksjonen min.

Og døden har vore eit viktig tema i diktinga hennar; kjærleik, hat og død.

- Sjølv om eg var svært langt nede psykisk ein periode, så har eg klart å leva likevel. Det eg var mest deprimert for i denne tida, var at eg ikkje kunne skriva dikt.

- Det er i grunnen rart at eg var så oppteken av døden allereie som heilt ung.

Ungdommeleg fart

Ho græt av diktet ho les for meg, ler innimellom og fortel at ho ikkje søv om natta.

- Eg har så sterke kjensler. Dei røvar søvnen min. Eg trur ikkje folk flest har så sterke kjensler. Folk flest søv vel om natta, spør ho.

- Det kan vera noko eg har lese i ei avis, eller ei anna oppleving som heng seg heilt fast, og så mel eg ustanseleg på det. Når eg ser tilbake på det som har kverna rundt i hovudet mitt dagen etter, så skjønar eg ikkje kvifor eg måtte tenkja så mykje på det.

Men ho trur at ho ikkje ville ha vorte forfattar, hadde det ikkje vore for at ho var "sensibel", som ho kallar det.

- Eg har levd i augeblinken, eg har fanga inn alle nyansar, all villskap, all stillheit. Eg trur ikkje folk flest har så stor evne til det.

Marie er nøgd med at ho framleis har det slik. Framleis let ho seg røra over livet, og det dukkar opp mange kjensler når ho fortel om livet sitt.

- Det må tyda på at eg ikkje er heilt på jordet når kjenslene mine enno er så sterke. Livet har visst ikkje fare heilt vekk frå meg. Du skal ikkje bry deg om det, seier ho og tørkar tårer med nette og solbrune hender.

- Eg tykkjer det har vore godt å høyra på, seier eg.

Og plutseleg kjem ho rundt bordet i ungdommeleg fart, klemmer meg inntil seg, og seier at ho er glad for det.

- Me har ikkje så mykje overskot til å gje kvarandre kompliment me som bur her. Takk skal du ha!

- Det er eg som skal takka, seier eg.

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |