Dag og Tid nr. 38, 17. september 1998

Bøker:
Fabelaktig Fløgstad

Eg kan ikkje anna enn å gje meg over på nåde og unåde over det eg får med meg i dette litterære stormveret og over dei assosiasjonar som blir sette i gang av eit rørleg og skiftande språk, ludisk og eksperimenterande og sjølvrefleksivt, av og til så vakkert og så meisla og finslipt at det lyser som noko av det beste i norsk prosa i alle tider, skriv professor Otto Hageberg.


Kjartan Fløgstad:
Kron og mynt. Eit veddemål
Gyldendal

Med skiftande lykel
læser du upp huset, der
snøen av det usagde driv.
Alt etter blodet som tiplar deg
or auga, munn eller øyra,
skifter lykelen din
Lykelen skifter, ordet skifter,
som sviv fritt med fluksone.
Alt etter vindstøyti mot deg
klabbar snøen seg um ordet.
Paul Celan: «Med skiftande lykel», omsett av Olav H. Hauge

Kjartan Fløgstads nye roman Kron og mynt. Eit veddemål kjem ut i dag. Sjeldan i min karriere som profesjonell lesar har eg etter så kort tids arbeid med ein meir enn 500 siders tekst vore så trygg på mi vurdering: Dette er litterær kunst av uvanleg kvalitet.

Det påstår eg endå det ville vera å ta munnen for full å hevda at eg etter eit par gongers gjennomlesnad har sansa alle detaljar, analysert teksten til botnar og dertil forstått korleis alt heng ihop. Eg har slett ikkje forstått alt, og eg har ikkje fått med meg alt, det vedgår eg gjerne, og kanskje eg aldri kjem til å «forstå» alt. Men det står for meg mindre som eit sakn enn ei glede over rikdommen i ein tekst som stadig skifter karakter og maske og persongalleri og stiltone, og der eg ofte lurer på kvar eg er, og også på om eg er blitt lurt. Eg må gong på gong konstatera at forfattaren har ein fantasi som langt overgår min og, eg vil tru, dei fleste andre sin. Det gjeld både reint språkleg fantasi og fantasi til å byggja opp historier og førestillingsbilete; for ikkje å snakka om at han eksellerer i kunnskap frå dei mest skilde livsområde og vitskapsområde: handverkshistorie og kunsthistorie, lokalhistorie og verdshistorie, astronomi, geologi, geobiokjemi, oseanografi og eg veit ikkje kva.

Litterært stormver


Eg kan vel kanskje forstå at somme kan bli overvelda inntil irritasjon av dei encyklopediske erupsjonane hos Fløgstad, for lesaren kan ikkje alltid vera på høgd og kan slett ikkje utan vidare kontrollera sanningsgehalten i den kunnskapsmasse som veltar som lava eller regnar som boreslam i Fløgstads fiksjonar. Likevel, eg kan ikkje anna enn å gje meg over på nåde og unåde over det eg får med meg i dette litterære stormveret og over dei assosiasjonar som blir sette i gang av eit rørleg og skiftande språk, ludisk og eksperimenterande og sjølvrefleksivt, av og til så vakkert og så meisla og finslipt at det lyser som noko av det beste i norsk prosa i alle tider, til dømes kapitlet om Pål Selands barndom, suverent originalt, med tydeleg resonans frå første kapitlet i Båten om kvelden av Tarjei Vesaas, og også frå lys, snø og tremetaforikken i dikt av Paul Celan, som ikkje er påtrengjande nærverande i Fløgstads Seland, men er der, ikkje berre i namneleik som Paul Seland og Pål Celann. Lichtzwang heiter ei av bøkene til Paul Celan. Eg siterer frå Pål Selands første dag i skogen:

Himmelen tømmer lys i lette flak nedover dei, strøyer lyset i lette flak ut over bakken, hengjer det på dei nakne greinene i skogen, let det smelta mot den sveitte hesteryggen og bli vått mot kinnet. Mot det varme kinnet mitt blir lyset vått. [...] I store kvite flak dalar lyset ovanfrå fortare og fortare ned frå himmlen enn mørkret nedanfrå stig opp frå jorda. Mørkret snøar ned og blir borte under nysnøen. [...] Sola på himmelen har gått ned, det sluttar å snøa, og det lettar over dei. Sola har gått seg vill ein stad bak horisonten. [...] Sola er eit tre. Endeveden på tømmervelta er gule solskiver. [...] Sola er eit tre som har lagt seg over og gått i bakken med eit tungt sus av snø og greiner.

Mitt vitnemål er eintydig: Som lesar er eg langt mindre frustrert over det eg ikkje har fått tak i og ikkje forstår enn eg er forventningsfull og sikker på at dersom eg les oppatt, og det gjer eg, skal eg oppdaga nye trekk og nye ekkorom og nye samanhengar og nye glimt av stor språkkunst og makelaust samantvinna forteljingar i ulike stilartar og ulike toneartar.

Perfide parodiar


Her er verkeleg høg lyrikk og makelaus naturskildring; her er burlesk komikk og drastiske scener, mellom anna med glansfull tatoveringskunst i meir enn ei meining, scener som saknar sin like. Her er barokke overdrivingar og det ville ikkje vera Fløgstad om det ikkje også var tallause ordspel. Her er herlege humoresker, brå ironiske kast, små innlegg i litteraturdebatten («lektor i solnedgang» som det dominerande mellomlagstema), godlynte parodiar, til dømes på Dag Solstads namnebruk i Roman 1987.

Men her er også perfide parodiar og sviande pamflettaktige spiddingar av aktuelle samtidsfenomen, med storarta «portrett» av personar eller figurar som både er «realistiske» og magisk-eventyrlege på same tid.

Og forteljingsstoffet: Det kan vera så konkret og attkjenneleg som berre det, og så kan det brått forvandla seg til det fantastiske og eventyrlege; ja her kan stjernene bokstaveleg falla ned på jorda etter orkanen og bli til kvitt støv, stjernestøv. Det ser ut som havsalt og du kan spa det opp i fiskekassane. «Utruleg, men salt», som det heiter.

Ja, i Kron og mynt er meteorologien mytologisk meir enn ein gong, og astronomien kan bryta inn og forandra både jordsmonn og historia. Forholdet mellom himmel og jord, mellom stjerner og dei sedimentære laga på havbotn er noko fundamentalt i romanens djupstruktur. Eg siterer brokkar av eit moderne eventyr der vi kanskje kjenner visse ingrediensar att, så omskrivne dei enn er:

Fleire dagar på tamp vart han ståande i strandkanten og spa stjerner opp i dei kvite isoporkassane [...]
Men i denne himmelske blandinga av stjernestoff, tørris og havsalt heldt både magre og feite fiskeslag som hyse, brosme, sei, sild, torsk og kveite seg friske og delikate fleire lysår lenger enn vanleg, og slik fekk Avsenius, Malle & Co ANS (AVMACO) hovudet over vatnet økonomisk, ved at firmaet fekk fleire bein enn tørrfisk, rav og rekling å stå på. Her ute på Stjernøya fekk også Samson Avsenius ideen til det som sidan kom til å utvikla seg til STARFISH S/S [...]

Fisken ja, den er i det heile eit gjennomgåande bilete, både som «religiøst» symbol og som dobbeltkjønna seksualsymbol. Elles vil det vera halslaus gjerning å prøva å kommentera symbol eller attfortelja ein hendingsgang i Kron og mynt, og eg torer heller ikkje gje ei balansert framstilling av tematikken i denne utruleg rike romanen, med eit fabelaktig figurgalleri og ei spenstig handling som både ikkje heng ihop og gjer det.

Barokk preikestols-ornamentikk


På ein måte er det fleire romanar i romanen og ikkje ei samanhengande historie. Her er åtte ulike bolkar, med Fløgstad-typiske, gåtefulle og meiningsmetta titlar som «Orfeus på Eurodikemark» og «Tzaras kurér»; begge desse overskriftene viser både til litterær tradisjon og til tradisjonsforvrenging, som jo dadaisten Tzara var ekspert i. Spenninga mellom tradisjonsmedvit og modernitet er då også noko fundamentalt i romanen som heilskap.

I kapitla er det elles skiftande sentralpersonar, som kvar især tilfører teksten nye perspektiv og nye fokus. Men viktige figurar vandrar også frå bolk til bolk og bind i hop, tett og laust, på underfundige måtar, liksom særlege motiv går att i ulike forkledningar. Ytre sett er eit kunsthistorisk motiv uhyre sentralt, knytt til barokk preikestolsornamentikk i Ryfylke og Stavanger. Eg skal ikkje blanda meg inn i den kunsthistoriske diskusjonen, men minner om at dette motivet også er nøye knytt til Fløgstads eigen skrivemåte og til denne romanen som tekst og komposisjon. Det heiter om preikstolen i Stavanger domkyrkje:

Gullfuglar og englar med pinslereiskapar blandar seg med apostlar og profetar. Over det heile er stolen oversådd med ein sann rikdom av livfull og lubben ornamnetikk, der dei figurale delane blir fullstendig borte i virvaret av utsmykkingar, der smilande og rundkinna engelehovud, tunge blomegirlandrar og drueklasar går over i bogefelt flankerte av tre og bølgande søyler med vinlauv, slik at alle detaljar flettar seg inn og ut av den overlessa og svulstige, nesten konditorale opphopinga [...]

Karakteristikken av preikestolen kan òg gjelda figurane i romanen, som framviser ein sann rikdom av livfull ornamentikk. Vi møter storfiskaren og storetaren Samson Avsenius, som kjem seglande inn i romanen frå det ukjende i Nordishavet som ein uklår mytisk figur, halvt menneske, halvt båt og halvt isberg, i nokre setningar anar vi ekko av Kristofer Uppdals store dikt «Isberget», også her ser vi altså samspelet med annan litteratur.

Frodige figurar


Kunsthistorikaren Tjerand Fonn, kanskje den mest sentrale personen i romanen, trur lenge at Samson er far hans, men slik er det ikkje. Tjerands bakgrunn er nesten like eventyrleg som Hertingens i Fyr og flamme og Salims i Det sjuande klima. Som fullbore foster blir Tjerand skoren ut or kroppen på ei ukjend, død kvinne i Kristiansund, ei kvinne som kanskje både har levd eit borgarleg liv i Sachsen og vore forvandlingskunstnar på sirkus. Og før romanen er omme får Tjerand møta papirforskaren Bouziane, far til hans austtyske halvbror og halvsyster, som begge blir offer for murens fall.

Min slektskapskarakteristikk seier elles lite om Tjerand og hans funksjon i romanen; heilskapen må lesast og kan ikkje refererast. Det gjeld og andre figurar, som eg berre streifar: den storinternasjonaliserte AUF-politikaren Gro Ruud (alias Gro-Kåre Willand), spenningsfylt figur (fabelaktig skildring av foreldra hennar), representant for eit nettverk som gjer politikk til kapital og gløymer all moral. Eg har alt nemnt Pål Seland, åndeleg fetter til Frans List/Steinar Holmsjø i Fyr og flamme, snikkaren og antikvitetssamlaren og mesenen Pål Seland (mannen bak PSSS, Pål Selands Solidariske Stipendfond), som finansierer mange tiltak i romanen. Ein storarta litterær figur, inn i døden og dialogen med djevelen. Han fascinerer meg førebels mest, ved sida av forteljaren, som bind det spreidde i hop, ikkje til ein fast, krystallinsk struktur, men med trådar på kryss og tvers og fargerike mønster.

Forteljaren er spesiell, lite individualisert, men opptrer med suveren autoritet. Eg trur Fløgstad har hatt ei særleg glede av å dikta fram figuren og danna eit halvlys omkring henne, ja, henne: Forteljaren er ei kvinne. Ho er en første kvinnelege plattformsjefen i skotsk sektor (508). Ho går på høghæla sko i tronge skjørt (510), og det er opplagt at ho har eit intimt forhold til Tjerand Fonn: Ho har fullt høve til å sjå hans tatoverte manndom både som Adam og Amsterdam, Eva og Evangelium. Likevel vil kanskje mange lesarar oppfatta henne som mann, fordi ho nesten berre omgåst menn og ho går så friksjonsfritt inn som samarbeidspartnar med til dømes Sylfest Bruhøl frå Fyr og flamme, oljehelten frå 1960-åra, ved Words Hole Oceanographic.

Sist i katalogen


Denne kvinna har eit merkeleg namn. AA. Aavaath står det på tittelbladet, men namnet blir aldri elles brukt på henne og til henne, berre nemnt i føreordet, som det siste mennesket i telefonkatalogen for Oslo (som det ikkje er). Derimot er «åvåt» eit ord i språket, med fleire tydingar, somme av dei relevante for motiv i romanen. Som verb tyder det åt for mykje («ovåt» av «å oveta»), og dette med oveting er knytt både til Samson Avsenius og til Pål Seland og far hans. Som substantiv er ordet skriftfest i ordboka som «avåt», men i diverse dialektar, mellom anna min, heiter det «åvåt», som er mangslunge i tyding: beitemark, smådyr, insekt, rotter, lemen, fluger, mygg, små sjødyr som et agnet av onglane, makk i fisk, snyltarar osv, og både fluger og snyltedyr finst i romanen.

Om Fløgstad har tenkt på desse tydingane, veit eg ikkje. Men alt i det første avsnittet av føreordet blir språket peika på som tema i romanen: «Eg er det siste mennesket. I alle fall i telefonkatalogen. På dei kvite sidene for Oslo er eg den siste kvinne og den siste mann. Til og med åtsel er nummeret før Aavaath. I det nordiske alfabetet er eg absolutt sistemann ut. På andre språk finst eg ikkje».

Det finst elles ei innlånt nøkkelformulering på s. 36: «Varje ord», seier Pennti Saarkoski, «är ett hav som vimlar med olika betydelses fiskar». Det er ord som rører ved Fløgstads eigen poetikk og ein poetisk praksis som følgjer av den. Nesten over alt viser romanen tilbake på seg sjølv, som tilbliving, som dynamisk felt, språk. Språket er mediet for forteljinga i alle sine aspekt. Og språket er både kunstnarleg materiale og viser til ei verd utanfor språket. Det er spegel for det verkelege, men i sin polysemi ein svikefull og rørleg og skiftande spegel, ekstra rørleg når den som skriv har ein slik rik klangbotn av annan litteratur i seg og livnærer seg på den, som lån, som parodi, som leik, også ein leik på ramme alvor, skakande alvor. Grensene mellom poesi og parodi er flytande hos Fløgstad. Men kunsten finst på begge sider av grensene.

Kron og mynt
er ein fantastisk roman!

Otto Hageberg


© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |