Dag og Tid nr. 34, 20. august 1998

Tsjekkia:

Dissidenten som vart nordmann

Den 21. august 1968 vakna Michael Konupek opp på Haraldsheimen ungdoms-herberge i Oslo. Litt seinare kom nokre amerikanarar og spurde om han ikkje var frå «det derre Tsjekkoslo-vakia». Dei hadde høyrt at den sovjetiske hæren hadde invadert landet.

OTTAR FYLLINGSNES

Michael Konupek har vore busett her i landet sidan 1977. Han har gjeve ut ei rekkje skjønnlitterære bøker, og i fleire har han skrive om heimlandet.

Sist veke fann Dag og Tid han på hytta i Värmland. Der skal han minnast invasjonsdagen den 21. august saman med gode vener og god tsjekkisk kvitvin.

Åtte-tala

Eksil-tsjekkarar i Noreg skal markera dagen på ulikt vis. Dei gjev til dømes ut eit lite hefte som tek for seg dei mange «åtte-tala» i tsjekkisk historie.

I 1918 vart Tsjekkoslovakia eigen stat.

I 1938 vart München-avtalen underskriven.

I 1948 tok kommunistane makta i landet.

I 1968 fekk ein først Praha-våren og i august den russiske invasjonen.

I 1988 slo ikkje åtte-tals dramatikken til, men året etter opplevde landet «Fløyelsrevolusjonen».

Konupek synest synd på foreldregenerasjonen; dei som har fått oppleva all denne historiske dramatikken.

– Dei har fått med seg nokre av dei verste utskeiingane i dette hundreåret, men det vert ofte gløymd når ein snakkar om august 1968 og okkupasjonen. Lagnaden til enkeltmennesket har ein tendens til å forsvinna. Men då dei russiske stridsvognene kom køyrande inn i Tsjekkoslovakia i 1968, kom dei rullande inn i privatlivet til ei mengd menneske. Heldigvis har dette vorte historie no. For folk som var yngre enn 15 år den gongen, er 1968 om lag som 1905. Når eg er på forfattarbesøk i vidaregåande skular og fortel 18-åringane om det som skjedde, får eg ei kjensle av å vera dinosaur som fortel korleis det var før Syndfloa. Heldigvis har folk fått det som skjedde i 1968 på avstand, og til alt hell har det gått bra for Sentral-Europa.

Uventa invasjon

I 1968 studerte Michael Konupek sosiologi og filosofi i Praha. Sommaren dette året fekk han sjanse til å reisa til Island på ferie. Den 20. august var han på veg heim med flyet frå Island til Oslo, og her fekk han vita kva som hadde skjedd.

– Det var ikkje mindre sjokk av den grunn, seier han.

Den 21. august vandra han kringom i Vigelandsparken, medan han lurte på kva han no burde gjera.

– Generasjonen min var sterkt prega av Vesten. Greidde me å trassa dei byråkratiske hindringane, var det frå 1963 mogeleg å reisa til Vesten på utanlandsferie. Særleg var kulturlivet fritt. Difor var den sovjetiske invasjonen eit like stort sjokk for oss som han ville ha vore for norske ungdommar, om det hadde kome ein halv million soldatar over den norske grensa.

– Vurderte du invasjonsfaren som reell sommaren 1968?

– Nei. Folk i Vesten var klar over at det kunne enda med ein invasjon. Nesten alle snakka om det, men for oss verka det absurd.

Buret fall ned

Frå Noreg reiste Michael Konupek vidare for å vitja vener i Sverige og derfrå tilbake til Tsjekkoslovakia.

– I Praha såg nesten alt normalt ut, og etter kvart byrja Universitetet å fungera att. Dei sovjetiske styrkane trekte seg tilbake til svære forlegningar ute i skogen, og me såg lite til dei. Den folkelege solidariteten og motstanden varte ei stund. På eittårsdagen for invasjonen i august 1969 var det på nytt svære opptøyar, og sidan var det dei vidgjetne ishockey-kampane mot Sovjet. I oktober 1969 vart alle reisepass kjende ugyldige. Buret hadde falle ned!

Michael Konupek var mest skuffa over den liberale, reformvennlege fløya i kommunistpartiet. Mellom 300.000 og 400.000 hadde vorte sparka ut av partiet, men dei greidde ikkje å stabla på beina ein levedyktig opposisjon.

– Det fortel litt om kor lite liberale dei eigentleg var. Det heile gjekk føre seg i dei faste rammene til kommunistpartiet. Frå Alexander Dubceks side var det ikkje snakk om noko demokratisering. Ingen nemnde ordet opposisjonsparti, bortsett frå Vaclav Havel som brukte det i ein liten avisartikkel i juni 1968. Når ikkje ein gong reformfløya greidde å stabla på beina ei eller anna opposisjonsrørsle, var det for folk flest eit prov på at det ikkje nytta å gjera noko.

Arbeidslaus

Michael Konupek held fram med studiane sine då han vende heim til Praha hausten 1968.

– Heilt fram til 1972 var det temmeleg liberale tilhøve ved det filosofiske fakultetet. Sjølv om dei mest kjende professorane vart sparka mellom 1970 og 1972, våga styresmaktene ikkje å rydda bort heile miljøet. Visse restriksjonar var det likevel. Me kunne ikkje velja eit kontroversielt tema til hovudfagsoppgåve.

I dei fem åra etterpå – fram til 1977 – var det umogeleg for Michael Konupek å få fast jobb som stod i høve til kvalifikasjonane som filosof og sosiolog. Etter avslutta studium fekk han tilbod om ein ubetalt assistentjobb. Han fekk fjorten dagar på å bestemma seg om han ville ha jobben, men då hadde dei to professorane som tilbydde han jobb, fått sparken. I staden møtte han ein ukjent styrar for det filosofiske instituttet.

– Eg vart spurd om hadde planar om å melda meg inn i kommunistpartiet, men det kunne eg ikkje tenkja meg. Dermed fekk eg til svar at det ikkje var nokon vits i å diskutera jobben.

Charta 77

Michael Konupek høyrde til dei tsjekkiske dissidentane, og han var blant dei som skreiv under på Charta 77. I mai 1977 hadde berre 500 personar sett namnet sitt under på «petisjonen», og det var eit stort vonbrot for Michael Konupek.

– Som sosiolog hadde eg rekna ut at me i alle fall skulle få 5000 underskrifter, men forklaringa på den dårlege oppslutninga er ganske enkel, meiner han.

Praha-våren kom på toppen av ein lang liberaliseringsperiode og det var snakk om ein fantastisk, kollektiv entusiasme. Deretter kom den såkalla «normaliseringa». Bortimot ein halv million menneske mista jobbane sine av politiske grunnar. Dessutan emigrerte eliten – mellom 200.000 og 300.000 – etter 1968. Sidan kom naudropet frå bølgjedalen – i form av Charta 77, og det vart slått hardt ned på. Folk vert fengsla. Professor Jan Patocka døydde av hjarteproblem etter eit langvarig politiavhøyr der han ikkje fekk medisinen sin. Dei 240 som hadde fast jobb og skreiv under på Charta-erklæringa, vart sparka frå jobbane sine. Frå Vesten kunne ein ikkje rekna med noko særleg anna enn sympatierklæringar.

– I 70-åra kom dessutan den såkalla «detente-perioden», der Leonid Bresjnev og Willy Brandt omfamna kvarandre. Både i Tsjekkoslovakia, Polen, Ungarn og Tsjekkoslovakia syntest me at «detente» var noko motbydeleg, og at Vesten kjøpte seg fred på denne måten. Men det var ikkje rart at folk ikkje orka protestera. Dei fleste levde i eit slag indre eksil, tilbaketrekte i sommarhusa med hobbyane sine. Ein måtte vera temmeleg dumdristig og idealistisk for å vera med, sjølv om Charta 77 slett ikkje var noko oppmoding til væpna revolusjon, seier Konupek.

Han minner om at Charta 77 var ein «petisjon» til styres-maktene. I samband med Helsingforsavtalen i 1975 ratifiserte Tsjekkoslovakia fleire menneskerettskonvensjonar. I Praha fann intellektuelle ut at det kunne vera lurt å ta styres-maktene på ordet. Charta 77 peika på at sjølv om Tsjekkoslovakia hadde ratifisert avtalane, vart ikkje konvensjonane tekne i bruk. Dei tre første talsmennene for Charta var Vaclav Havel, filosofiprofessor Jan Patocka og tidlegare utanriksminister Jiri Hajek.

– Sjølv hadde eg ikkje det tolmodet som Vaclav Havel hadde. Eg vart mektig lei av heile Sentral-Europa. Difor emigrerte eg, fortel Konupek.

Her i landet arbeidde han vidare for Tsjekkoslovakias sak, både for dei som sat i fengsel og dei som var arbeidslause.

– Men patriot var eg ikkje, legg eksil-tsjekkaren til.

Skepsis

Michael Konupek flykta ikkje – han flytta frå Tsjekkoslovakia.

– Det var ei vel gjennomtenkt handling. Som forfølgd opposisjonell søkte eg om løyve til å emigrera.

– Når byrja det å gå opp for deg at det var mogeleg med ein fløyelsrevolusjon?

– Det er vanskeleg å seia. Alle skjøna at det først måtte skje noko i Kreml, og med Mikhail Gorbatsjov skjedde det. I Polen voks Solidaritet fram; ei ekte folkeleg, reformrørsle, i motsetnad til Praha-våren. På den tida då Berlinmuren byrja slå sprekkar, ringde eg vener i Praha, men dei sa nei, nei! Dei meinte at me var altfor optimistiske, og at det ville ta minst fem år til. Den 17. november 1989, då den store demonstrasjonen vart slegen ned i Praha, kåserte eg i Kristeleg studentlag i Oslo. Heller ikkje der og då våga eg å tippa kva som ville skje. Eg brukte å seia at stolen under regimet har knirka lenge. Når han går i stykke, kjem det til å gå svært fort. Om det skjer i kveld, eller om det skjer om fem år, vågar ingen å seia, sa eg. Dagen etter kunne ein lesa rapportar om slaget med politiet i Praha.

På den tida hadde Michael Konupek mista den tsjekkoslovakiske statsborgarskapen, og han fekk ikkje visum. Likevel drog han til Praha den 27. november. Etter fem timar på flyplassen vart han sleppt inn i landet. Frå denne reisa laga han «Dagbok fra Praha» (1990), ei personleg skildring av fløyelsrevolusjonen.

I Praha møtte Konupek fleire av Charta-folka. Dei danna Borgarforum, som etter kvart trekte til seg alle slags andre folk, men i utgangspunktet stod dei gamle dissidentane klare til å ta på seg ansvaret.

To land

Sidan vart Tsjekkoslovakia delt i to land.

– For min generasjon kjennest delinga heilt absurd, om lag som ein fekk kutta av ei hand. For oss har det aldri spelt noka rolle om folk var tsjekkar eller slovak, men eg skjønar at somme i Slovakia hadde eit slags mindreverdskompleks i høve til Tsjekkia og tsjekkarar. I dag er det synd på Slovakia. Ein burde ha unngått det som skjer i landet.

– Er det mogeleg at Tsjekkia og Slovakia på nytt kan sameinast i eitt land?

– Det kan eg ikkje tenkja meg. Det har vorte to land, og det er to nasjonar og to kulturar. Det er ingen seriøse politiske krefter som arbeider for samanslåing. Det er berre enkeltpersonar som erklærer seg som tsjekkoslovakar, men eg veit at intellektuelle og kunstnarar særleg i Slovakia saknar Praha sårt som hovudstad. Det har rett og slett vorte for provinsielt for dei. Rampestrekane til statsminister Vladimir Meciar er både synd og skam for Slovakia. Men landet har greidd seg overraskande bra økonomisk. Det handlar meir om biletet som den problematiske statsministeren skaper av seg sjølv. Stadig kjem han med absurde påskot for å råka opposisjonen. No like før valet, prøvde han å få forfatningsdomstolen til å setja forbod mot koalisjonen til opposisjonspartia. Då det viste seg å vera vanskeleg å få til eit slikt forbod, kom han med ein gong med eit nytt utspel. Han krev at kvart parti i opposisjonskoalisjonen må koma over sperregrensa for å vera med.

Tsjekkias problem

Tsjekkia strir med eit anna problem enn Slovakia. Sosialdemokratane overtok nyleg regjeringsmakta, og Michael Konupek meiner at dei er svært uprofesjonelle.

– Statsminister Milos Zeman har greidd å fornærma dei fleste av samarbeidspartnarane i vest. Så langt har han greidd å øydeleggja mykje av det renommeet som Klaus og Havel har bygt opp om Tsjekkia som eit stabilt og demokratisk land. Dessutan vert det no protestert frå alle kantar mot den nye utanriksministeren, Jan Kavan, som var ein kjent politiagent. Prova mot han er hemmelegstempla, men dei har kome ut. Alle veit at han er ein skurk. Det finst mange opptak der han pratar med tryggingspolitiet. I den samanhengen er det pinleg at ein kjent filosof og tidlegare dissident har byrja å sveltestreika for å understreka at denne utanriksministeren vil folk ikkje ha.

Konupek meiner at det er eit sunnheitsteikn at folk har røysta rasistar og nazistar ut av parlamentet. No er sosialdemokratane som må kultivera seg, meiner han. I dag regjerer dei med støtte frå høgre-partiet til Vaclav Klaus.

– Råkapitalismen er typisk for mange av dei tidlegare kommunistlanda. Finst det mange i Tsjekkia som ønskjer den gamle tida tilbake?

– Det vart gjort eit forsøk på å samla desse folka ved det siste parlamentsvalet. Eit parti som heitte «Pensjonistar for sosial tryggleik» var godt over sperregrensa på meiningsmålingane, men dei kom ikkje inn i parlamentet. Arbeidsløysa var oppe i fem prosent, men gjekk for nokre månader sidan ned til 3,5 prosent. Folk i Tsjekkia klagar gjerne, men når det kjem til stykke, vedgår dei at dei har det bra, seier Michael Konupek.

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |