Dag og Tid nr. 34, 21. august 1997

Midtbø:
-- “Fuglane” er favoritten

Båe er dei barn av Tarjei og Halldis.
Båe syslar dei med litteratur.
Båe har dei prøvd seg med dikt.

TEKST OG FOTO: OTTAR FYLLINGSNES

Olav Vesaas er kulturmedarbeidar i NRK. Guri Vesaas er barnebokredaktør i Det Norske Samlaget. Båe er dei oppvaksne i Midtbøs bakkar. No bur dei i Oslo, men framleis brukar dei heimstaden som skrive- og ferieplass. Hit vender dei stadig tilbake, regelmessig i jule- og påskeferiar. Så lenge Halldis Moren Vesaas levde, prøvde ho å tilbringa sommaren på Midtbø. Her stelte ho både den frodige kjøkkenhagen og den gode naboskapen.

Diktarspirer

Her gjorde dei som foreldra. Som ungar laga Guri og Olav små bøker på samanbretta ark, sydde dei i ryggen med ulltråd og gav dei ut på Midtbø Forlag. Då ungane kom i tenåra, dabba skrivelysta og forlaget la ned drifta.

I dag avviser Olav (62) og Guri (58) at dei fekk litterære ambisjonar inn med morsmjølka. Heller tvert om, meiner dei.

GURI: På Midtbø vart me fortalde skrekkhistorier om korleis det hadde gått med andre kunstnarbarn som var påsette til å bera arven vidare. Heime skjøna dei vaksne at det ikkje var nokon ide å påleggja nokon å gå i deira fotspor, men dei hadde neppe nekta oss å gå den vegen -- om me hadde ønskt det.

OLAV: Du gjekk så langt som å skriva dikt som kom på trykk i Dagbladet...

GURI: Det var eit trist dikt, skrive under pseudonym. Ikkje skriv det i avisa!

OLAV: Far syntest nok at det var svært...

GURI: Eg har tenkt at du var meir utsett for det presset enn eg. Du som er sonen til Tarjei Vesaas må vel verta diktar, vart det sagt. Eg har i alle fall trudd at du tok presset alvorlegare enn eg gjorde. Sjølv tenkte eg ei kort stund at eg kanskje måtte prøva det. Som ung skreiv eg dikt, men det vart slutt på det. Eg hadde ikkje nokon trong til det; eg måtte ikkje.

OLAV: Eg trur eg har prøvd å få inn eit dikt i Dagbladet ein gong, men det lukkast ikkje. Det var vel for sterkt prega av forelsking.

Stilskrivinga

På skulen fekk både Guri og Olav merka at dei hadde forfattarforeldre.

OLAV: Eg vart irritert på lærarane på realskulen. Dei meinte at eg som var sonen til Tarjei Vesaas måtte vera god til å skriva stil. Det verka rett og slett motsett. Det var ikkje moro å skriva stil. Eg la ikkje noko særleg arbeid i stilskrivinga.

GURI: Eg minnest at rektoren på gymnaset sa at “du som er frå 'litteraturens hjemland' må vel kunna skriva”. Det dreidde seg om ei kunnskapstevling i radioen mellom ulike gymnas. Eg vart teken ut av di eg kom frå “litteraturens hjemland”.

-- Trass i dette har de valt å arbeida med litteratur?

GURI: Det var naturleg at me fekk interesse for det. På den tida då eg studerte språk, byrja eg å lesa korrektur for Det Norske Samlaget. Sidan byrja eg å setja om, og så hamna eg i forlaget.

OLAV: Eg skulle ta norsk hovudfag og hadde planar om å skriva om Knut Hamsun. Som rettleiar hadde eg professor Ellisiv Steen. Ho minte om at Klas Dyregodt-bøkene til Tarjei var lite kjende. Dei burde vera aktuelle for ei hovudoppgåve, meinte ho. Det førte til at eg las bøkene for første gong. Eg vart gripen av dei og valde dei som hovudoppgåve. Det er temmeleg mykje av Tarjei i desse bøkene, nett slik det er i bøkene om Per Bufast, men Klas er nok ein mykje dystrare variant av Per.

I arbeidet med hovudoppgåva spurde eg far om fleire ting, men eg fekk ikkje noko svar. Eg vart irritert og skreiv eit langt brev til han med fleire nærgåande spørsmål. Då fekk eg eit langt og utfyllande svar. Han svara at Klas var mykje lik han sjølv i tunge periodar. Tarjei fortalde at han hadde tenkt på den same utgangen som Klas, som tenkte på å ta livet sitt. Det var nok lettare å seia dette skriftleg enn munnleg.

Eit opprør

OLAV: Me var privilegerte som fekk veksa opp på Midtbø. Det var ikkje særleg med dirigering eller styring. Kanskje var det av di me oppførte oss ordentleg...

GURI: Dei styrte ikkje så mykje med oppdraginga.

OLAV: Me lærte no å sitja fint ved bordet...

Eg hugsar ein gong etter at eg var ferdig med realskulen og hadde byrja på gymnaset. Eg var 17 år og vart grundig skuletrøytt. I eit brev skreiv eg heim til mor og far og fortalde at eg ville slutta på gymnaset. Det var nok uttrykk for eit slags opprør. Dette var i 1953, og den gongen var det ikkje så mange som tok artium. Dei som gjorde det, tok skulen for å bruka han til noko. Eg ville heller søkja meg inn i militæret, for å tenkja over kva eg skulle verta. Kanskje var det dumt at dei ikkje sa noko den gongen, men heime var dette heilt greitt. Far gjorde det likevel klart at han ville ikkje verta glad om eg vart offiser. Likevel slutta eg gymnaset og gjekk inn i militæret. Militæret var ein god kur, og det førte til at eg fekk hug til boka. Først på den tida byrja eg å lesa far sine bøker.

GURI: Eg var nok gladare i å lesa, men heller ikkje eg las far sine bøker særleg iherdig før eg vart tenåring. Det var ikkje dei eg las først og fremst. Det vart sagt at bøkene var vanskelege, og eg godtok det utan på prøva å finna ut sjølv. Likevel las eg “Det store spelet” før det vart tvangslesing på gymnaset, og eg fekk eit godt forhold til boka.

Upopulært

Så tidleg som i 1947 gav Ragnvald Skrede ut ein biografi om Tarjei Vesaas. For eit par år sidan kom Olav Vesaas med den fyldige biografien “Løynde land”.

-- Er det den komplette biografien du har skrive?

-- Etter at boka kom ut, har eg fått brev frå fleire lesarar som har kome med tilleggsopplysningar. Blant anna har Edvard Hoem fortald ei historie som ikkje er med i boka. Det var siste året Tarjei levde, og han skulle opptre på jazzfestivalen i Molde. Han kom med hurtigruta til byen. Båten la til kai, og kapteinen var svært medviten om at han hadde Tarjei Vesaas om bord. Sjølv om det var mange amerikanske turistar med blått hår som trengde seg på for å gå først ned landgangen, sørgde kapteinen for at Tarjei skulle gå først. Eg kan tenkja meg kor lite han likte dette...

GURI: Eg hugsar ein gong på Grand Café. Kelneren vart full av age då han såg diktarfamilien. Han skifta til og med ut heile bestikket og kom med sølvbestikk i staden. Det vert dessutan fortald ei historie om ein gong Tarjei reiste med tog. Han fekk såpass merksemd at nabopassasjeren byrja å lura. Det enda med at han våga seg frampå med dette spørsmålet: “Sitter jeg sammen med en stor personlighet nå?” Han knegga nok litt då, Tarjei.

-- Det må ha vore vanskeleg å skriva biografi om sin eigen far?

OLAV: Eg lurte frykteleg på om eg skulle gjera det då eg fekk spørsmål frå Cappelen. Før eg sette i gang, diskuterte eg med mor, men ho var ikkje skeptisk. I ettertid er eg svært glad for at eg skreiv boka, særleg ettersom mor på eit vis autoriserte henne. Eg hadde svært stor nytte av at ho las kapitla etter kvart som dei vart ferdige. Mor hadde kommentarar, men ikkje innvendingar. Det var ikkje anna enn litt detaljpirk.

Dessutan var det moro å få sitja med eit stort arbeid over lengre tid. Det var moro å gå opp spora til denne personen som ein hadde lura så mykje på, og finna ting som du ikkje visste om.

-- Er det ting som du har sopt under teppet?

-- Ikkje noko som hadde endra biletet av Tarjei Vesaas. Eg kunne ha nemnd fleire namn, men det skulle vera unødvendig.

-- Er det utenkjeleg at ein annan biograf kunne ha gjeve eit anna bilete?

-- Eg veit ikkje kor ein kunne ha funne stoff til det, men det finst no dei som skriv romanbiografiar og som stiller seg svært fritt i høve til det faktiske materialet. Ein tvilsam sjanger!

GURI: Olav skriv at han kjende far. Det hadde ikkje eg tort å skriva. Eg kjende han på mange måtar, men visste ikkje så mykje om kva som føregjekk inne i han.

Venstre-mann?

På 30-talet markerte Tarjei Vesaas seg lite i samfunns- og kulturdebatten, men han erklærte seg som pasifist. Etter krigen vart han skremd av invasjonen i Tsjekkoslovakia, og han var ikkje særleg glad for den norske Nato-medlemskapen.

-- I biografien nemner du ikkje kva parti han røysta på?

-- Eg har vel ein mistanke, men eg veit ikkje. Me snakka svært lite politikk. Eg skulle tru at han frå byrjinga var Venstre-mann -- som dei fleste i Vinje. Truleg vart han meir “venstre” etter kvart. Han sympatiserte mykje med Orienterings-krinsen og Pax Forlag, blant anna ved å gje økonomisk støtte.

-- På 20- og 30-talet var han mykje i Tyskland. Han hadde stor sans for det tyske. Var det ingen fare for at han kunne ha enda som Knut Hamsun?

-- Nei, ikkje som Hamsun, men det finst ein forskar som har drege fram dyrkinga av jord og “Heimat” i “Det store spelet”. Mor snakka om likskapen mellom far og Hamsun. Far var svært begeistra for Hamsun. Han syntest at det var svært moro at han fekk “Det store spelet” så godt til, som ei lita motvekt mot Hamsun. Far opplevde nok at han hadde god kjennskap til dette stoffet. For Hamsun må det ha vore fjernare.

Tradisjonsbunden

I biografien skriv du at vinbyggen er konservativ og tradisjonsbunden, men også radikal og nasjonal. Passar denne karakteristikken på Tarjei Vesaas?

OLAV: På mange måtar var han tradisjonsbunden, men han var svært begeistra for avanserte filmar og ekspresjonistisk teater.

GURI: Han var svært oppteken av eksperiment og det som var nytt. På mange måtar ville han vera fri frå konvensjonane. Han var dessutan interessert i kva nye diktarar hadde å by på.

OLAV: Han las Profil-generasjonen med stor interesse. Då han fylte 70 år, inviterte han fleire av dei; Espen Haavardsholm og Tor Obrestad blant andre.

-- Er unge forfattarar opptekne av Vesaas i dag?

GURI: Å, ja!

OLAV: Den yngste generasjonen veit eg ikkje så mykje om, men dei som tilhøyrer den nest yngste er det; Jon Fosse, Gro Dahle og Stein Versto til dømes.

-- Tarjei Vesaas skreiv meir enn tretti bøker. Kva er den beste?

GURI: Det er ikkje til å koma forbi at “Fuglane” er favorittboka mi. Ho står i ei særstilling. Det er lett å verta glad i Mattis. Han liknar svært på forfattaren. Dei har mykje til felles. Tarjei sa sjølv at boka er eit sjølvportrett, men med visse atterhald.

OLAV: For meg er “Fuglane” ein juvel, med både varme, humor og gode replikkar ved sida av den tragiske dimensjonen.

I arbeidet med biografien las eg heile forfattarskapen. Til slutt tok eg for meg “Båten om kvelden”, og det førte til at eg fekk endå større sans for denne romanen. Han er på ein måte sluttsteinen i heile forfattarskapen. Det er svært mykje i denne boka som kastar lys bakover og som er mykje av Tarjei sjølv. I boka finst det ting som han har opplevd; somt som han dekkjer til litt og somt der han ikkje dekkjer til. Det er mykje både å lura og tenkja på.

-- Naboane omtalar Tarjei som ein vennleg, men alvorleg mann å sjå til?

OLAV: Han var seriøs, og eg trur nok at han var temmeleg blotta for ironi. Det skulle vera slik det var sagt! Han sette svært stor pris på Aasmund Olavsson Vinje. Han beundra det han ikkje fekk til sjølv.

-- Han var ein snill mann?

OLAV: Han ville i alle fall vera rettferdig. Du skulle ikkje lura deg unna. Tok du på deg eit arbeid, skulle det gjerast skikkeleg. Det hadde han lært sjølv i oppveksten.

GURI: Han var ein kjærleg far. Det var litt uvanleg for ein far i den generasjonen å klemma ungane sine så mykje som han gjorde, men for han var det naturleg.

-- Kan ein seia at Halldis kom inn i livet hans og endra forfattarskapen?

OLAV: Kanskje ikkje i sin heilskap, men i alle fall Dyregodt-serien. Det er heilt opplagt. Det viser dessutan kor nær han stod Dyregodt. Etter at Tarjei hadde stifta familie og slått seg ned på Midtbø, tok han fram att Klas-figuren. Han skreiv ei fjerde bok om han, og der fører han Klas inn i familieliv og samliv. I eit eksemplar som han gav til mor, skreiv han: “Til Halldis som kom og laga ny lei”.

Ho var førstekonsulenten hans. Det var ho som las bøkene hans først. Ho fortalde sjølv at ho hadde luka ut ein del incest-motiv frå bøkene. Heime hjå Tarjei på Vesaas var det tre brør og ingen systrer. Mor sa at han langt på veg trudde at dersom det var både systrer og brør, måtte det også vera erotiske spenningar. Dette kom fram i fleire bøker. Også i Dyregodt-serien er det tydeleg.

-- Hadde dei diskusjonar om dette?

-- Det trur eg heilt sikkert. Mor fortalde at det kunne vera surt nokre dagar etter ho kom med kritikk av ei ny bok, før han byrja ta omsyn til innvendingane. Men det var også bøker som ho var svært begeistra for; som “Is-slottet” til dømes.

Omsetjingar

Det har vore ei jamn interesse for Tarjeis forfattarskap, fortel Olav og Guri Vesaas.

På bordet på Midtbø ligg ei heilt ny bok. Det er den franske utgåva av novellesamlinga “Ein vakker dag”. Franskmennene kasta seg først over “Fuglane”, og romanen slo godt an i Frankrike; så godt at han kort tid etter kom i billegutgåve. Sidan har fleire andre Vesaas-bøker følgd etter, men det er ikkje berre franskmennene som syner interesse. Så langt har bøkene kome ut på meir enn ti språk, pluss dei nordiske. Det skulle gå lenge før Tarjei Vesaas braut den engelskspråklege barrieren, men på 60-talet skjedde det. Sidan har ei rekkje bøker, som “Is-slottet”, “Kimen” og “Vårnatt” kome på engelsk.

Det er stadig spørsmål om nye Vesaas-bøker. No har eit gresk forlag utgjevingsplanar. I USA er både ein engelskmann og ein canadiar i gang med gjendikting. Dessutan kjem “Liv ved straumen”, den siste diktsamlinga, på tysk i haust.

GURI: Både i Frankrike og Sverige har det vore interesse for å filma Vesaas-romanar. Stellan Skarsgård hadde alvorlege planar om å filma “Bleikeplassen”, men eg veit ikkje korleis det er med dei planane no. “Fuglane” skal dessutan setjast opp på eit teater i Frankrike med det første.

Her heime er det stadig førespurnader om å bruka tekstar i skulebøker og tidsskrift. Mange unge komponistar ønskjer å setja melodiar til tekstane hans, men resultatet kan no verta så ymse. Ofte forsvinn ordet i musikken.

Det er verken Guri eller Olav Vesaas begeistra for.

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |