Dag og Tid nr. 24, 12. juni 1997

Bøker:
Poesi er meir enn språk

Når eg les Helge Torvund, forstår eg at eg er blitt altfor litterær i min omgang med litteraturen. Eg leitar og leitar i diktet. Eg ser ikkje at diktet peikar og peikar mot det som ligg utanfor diktet, skriv Atle Christiansen.

Helge Torvund:
Bare eit spørsmål til
Samlaget 1997


Da vi var ungar, fekk vi beskjed om ikkje å sjå etter folk som sat i rullestol eller på ein annan måte skilde seg ut med ein synleg skavank eller eit tydeleg avvik. Dersom vi glodde på dei som var annleis, kunne vi bli slik sjølve. Vi kan tulle med mye, men ikkje med døden og farlege sjukdommar som til dømes kreft. Tullar vi med slikt, kan tullet gå i oppfylling. Vi dør. Vi får kreft. Tullinga maner elendet til seg. Det er derfor vi omtaler det i “løyndemål”, det er for å snakke respektfullt om det, slik at sjukdom og død held seg på avstand. Vi seier “kvile” og “siste reise”, slik at døden ikkje skal høyre vi snakkar om han. Viss han høyrer oss, kjem han og tar oss.

Løyndemål

“Det å nemna ein fare eller ei ulykke kunne vere det samesom å kalle den fram. Aktiv bruk av omskrivingar og det Solheim kallar for løyndemål kunne til gjengjeld binde vonde krefter og gjere dei ufarlege.” (Kjartan Fløgstad om Svale Solheim i “Antipoder”, Oslo 1996.)

Språket kan binde vonde krefter og gjere dei ufarlege, meiner Solheim. Men det finst eit språk som bevegar seg i motsett retning også, eit språk som i staden for å nemne det farlege med forsiktige omgrep, nemner det ufarlege og gode med mange namn. Ikkje for å jage det, men for å påkalle det, mane det fram. Det er eit språk som snakkar om vakre landskap, mjuke dagar og gode hendingar for at det vakre, mjuke og gode skal kome og vere hos oss.

Slik opplever eg Torvunds dikt. Dei kallar på det gode og maner bort det vonde. Dikta til Helge Torvund er noen skjøre skapningar midt mellom idyll og katastrofe. Poeten veit at døden ligg på lur i alt, men han lovsyng det motsette. Han hyllar livet, han namngir det som gjer livet verd å leve, og han forsøker å halde nedbrytande og vonde krefter på avstand. Men side om side med påkallingar av det gode, finst bortmaningar og konfrontasjonar med det vonde.

 Alt i fosterutviklinga
finst det sjølvmord blant
 cellene
Det er på den måten
mellomrommet mel-
lom fingrane
 vert til
At me vert i stand
til å gripa
om eit reip
(s.69)

Dei små dødsfalla

Torvund skriv om døden, men det handlar ikkje om frykta for å dø og bli borte. Det er dei små dødsfalla som utgjer trugsmålet for livet, det er små dødelege nedbrytingar av harmoni og kjærleik som er det farlege, alle dei småkaotiske hendingar som kan velte eit menneskes liv.

 Eg seier:/ “Når sommer-fuglane døyr/ om hausten/ går ein sommarfuglsamlar/ og plukkar dei opp// i ein glasbolle/ om natta.// Så strør han eit pulver over dei/ og dei stig opp/ i lufta og vert til/ regnbogar.”// “Er det sant?”//  “Det er ei forteljing.” (...) (s. 18)

Ny betydning

Inger Christensen kjem i sonettekransen “Sommerfugldalen” (1991) fram til at det ikkje er så gale å metaforisere og besjele verda, trass i at metaforen forskyver perspektivet til dømes frå den sterke og stolte kvinna til den vakre og vaiande rosa, og trass i at naturen ikkje er menneskeleg jamvel om vi stadig kastar menneskelege eigenskapar over han. Metaforen kan skape rom for ny betydning. Inger Christensen kjem fram til at metaforen kan skape orden og oversikt der det frå før er kaos og vanskeleg å sjå. Trass i at metaforen er løgnaktig, ved at han forskyver perspektivet frå ein ting til ein annan, så er han nyttig. Han opprettar samanhengar der samanhengar ikkje finst, og han utgjer eit løyndemål som held vanskelege problem i sjakk. “Er det sant?/ Det er ei forteljing.” Dikting er mellom anna bønn og trøyst. Det er forklaringar. Det er perspektiv. Det er tolkingar. Ofte går verda opp i slike tolkingar. Verda heng saman og blir forståeleg. Er det sant? Heng verda forståeleg saman? Det er ei forteljing. Det er ei form for løyndemål. Det skal halde verda saman, mane bort døden og mane fram samanhengar.

Dikt om kjærleik

Alt har ingenting med å vere blasert og kalkulert å gjere hos Helge Torvund. Derfor går verda ofte opp i dikta hans, nær sagt utan at poeten har rekna med det. Og derfor er det få som skriv så naive, gode og nære dikt om kjærleik som han. Eg skulle gjerne ha sitert det flotte kjærleiksdiktet på side 60 og 61. Der blir det presentert 13 måtar å røre ved ryggen til sin kjære, til dømes “Lett som eit blått frimerke/ som fell frå albumet/ og ned på den nakne sovande nakken”. Men diktet er for langt til at eg kan sitere det her. Eg tar dette korte i staden:

Han visste om området kring
magen
på mogne nakne kvinner
Han hadde sett det i runde
overarmar i kafear med
saftautomatar
Nokre lyse blå blodårer der
som var banar inn
mot ei kraft
som gjorde hendene
mjuke og tydelege
og varme og ned mellom det
mjuke og fyldige
det kvite, det mørke
det som ligg som ei dyne bak
alt
Han kunne ikkje døy frå dette

(s. 40)

Rapportar frå livet

Når eg les Torvund, forstår eg at eg er blitt altfor litterær i min omgang med litteraturen. Eg søkjer smarte atterhald og elegante grep. Eg leitar etter intelligente og oppsiktsvekkande konstruksjonar. Men hos Torvund er ikkje poesien “grep” og “konstruksjonar”. Eg leitar og leitar i diktet. Eg ser ikkje at diktet peikar og peikar mot det som ligg utanfor diktet. Torvunds poesi er enkel, og han handlar om noe. Dette betyr ikkje at Torvund er enkel, naiv og klumsete. Det betyr heller at poeten har gjort seg ferdig med elegansen. Han har kome fram til ein stad der han kan bruke sine poetiske kunnskapar til å rapportere frå livet. Torvund skriv utan å nøle. Han skriv bortanfor det modernistiske atterhaldet og den modernistiske angsten for å velje det riktige ordet. Poesien hans er medviten om at språket ikkje er ei innlysande sak, men dette medvitet utviklar seg aldri til eit metaproblem for diktaren. Det er rett og slett ikkje det han interesserer seg for. I fjorårsboka si, “Umerkeleg, merkeleg”, seier han det slik: “Me veit at sanninga ikkje er aleine/ Me veit ikkje kva me veit/ me kan ikkje sjå setninga/ me ser gjennom” (”Umerkeleg, merkeleg”, 1996, s. 55). Poeten ser gjennom diktet. Idet han ser gjennom diktet, ser han ikkje diktet sitt. Idet han ser gjennom diktet, er diktet ein port mot noe som fører ut av diktet og inn i verda. Torvund lagar konkrete dikt. Han er ingen mann for litterære lesarar. Dikta er ikkje laga for kritikarar. Torvund diktar om kjærleiken og slikt som held verda saman. Av Torvund kan ein lære at poesien ikkje utelukkande er eit språkleg problem, men at han også seier noe tydeleg om konkrete og ikkje-litterære ting. Årets Torvund-bok er like god som den førre diktboka han gav ut. Og tittelen er betre: “Bare eit spørsmål til”.

Og eg skulle ha sitert meir, særleg frå del tre og to.
Atle Christiansen

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |