Dag og Tid nr. 22, 29. mai 1997

Bokmelding:
Når kvinna speglar seg i mannen

Blå bok
er viktig. Eg kjøper dette prosjektet, skriv Hadle Oftedal Andersen om Solveig Aareskjolds ferskaste roman.

Solveig Aareskjold:
Blå bok
Samlaget


Ein person – ein ung mann, viser det seg seinare – har vendt tilbake til heimstaden sin. Her går han og ventar på resultatet av ei blodprøve, og her skriv han i ei blå bok. Det er innhaldet i denne blå boka som utgjer Solveig Aareskjolds seinaste roman.

Boka er stila til eit 'du', til Den store kjærleiken, som han har møtt i Hellas. Så snart han har fått resultatet av blodprøva, skal han reisa til henne. I mellomtida skriv han, om oppveksten sin, om opplevingane i Hellas, og om møtet med heimstaden. Alle tre nivåa er med gjennom heile boka, men ein kan slå fast at det er mest om barndommen i starten og mest om nåtida mot slutten. Og på denne måten knyter forteljinga kontakt med den klassiske danningsromanen: Han fortel korleis han har blitt den han er, gjennom ei reise heime – ute – heime.

Dette er nok eit sentralt aspekt ved romanen, som etter kvart får form av ein apologi og ei bøn om godt vêr: Det er viktig å unnskylda, å motivera for måten han var på då han møtte henne. Og samstundes må han forklara at han har funne ny meining og ny mognad, at ho har gjort han til eit heilt og betre menneske. Men bakgrunnen, den skildringa han gjev, er aldeles kolsvart.

Eit mysterium

I starten er det heile svært uklart: Me veit ikkje kven som skriv, me veit ikkje kven han skriv til, me veit ikkje kor han er eller korfor han skriv. Dette er vel ein naturleg konsekvens av at skildringa er ein sjølvpresentasjon, at han gjer seg sjølv til objekt for ei nyfikne. Men eg må innrømma at eg var nokså forvirra i byrjinga: Først trudde eg det var ei kvinne som skreiv. Så forstod eg at det var ein mann. Og deretter byrja eg å lura på om han var homofil, om det var ein mann han skreiv til.

Dessutan blei dei sentrale opplevingane presenterte svært brått, og heile tida på tvers av det ein skulle venta at personane skulle gjera: Omsorgspersonar, støttepunkt i tilværet, viste seg å utsetta hovudpersonen for dei verste overgrep. Eg greip meg sjølv i å bla fram og tilbake i boka, for å finna fram til det eg hadde oversett. Men det var ikkje noko der, og omsider gjekk det opp for meg at det skulle vera slik, at ein berre skulle henga seg på og venta kva som helst rundt neste sideskift.

Og berre så det er sagt: Dei uklare punkta, dette utydelege som etter kvart blir tydeleg, er nettopp dei tinga det er maktpåliggande å få forklart for henne han skriv til.

Møtet i det klassiske

Skildringa av møtet i Hellas er på ein heilt annan måte avklart og tydeleg. Dette er i motsetnad til dei andre hendingane førevarsla, heilt frå første sida i boka, og her blir dessutan språket og hendingsrekka enkelt forståeleg. Historia får den episke draiven og den retninga som dei første drygt hundre sidene kanskje manglar.

Eg vil ikkje spolera lesegleda ved å fortelja kva det er som hender. Men ein skal merka seg at Aareskjold, som så mange andre forfattarar på nittitalet, knyter seg til antikken, til det klassiske. I Hellas kjem hovudpersonen i kontakt med ein klassisk-filolog, og frå og med det punktet blir det gitt stadige referansar til den greske mytologien.

Særleg sentral er myten om Narssisos, om han som forelskar seg i si eiga spegling. Og rundt dette samlar boka seg til ei ny forståing, til ei motsett forståing av det romanen tydelegast presenterer sjølv:

“Du er bildet i kjelda. Eller det var eg som kom opp or kjelda og fortalde deg kven du er. Slik breva dine kjem inn til meg gjennom ein sprekk i døra, i konvoluttar som er runde som brestande blomsterknoppar. Dei faldar ut duftande kronblad der tankane dine står nedskrivne, og gir meg tilbake til meg sjølv.”

Slik endar boka, og slik blir det mogleg å venda boka. Det er ikkje bare han som skriv, men også henne. Og det er ikkje bare han som speglar seg, det er like mykje henne. Derfor er ikkje boka med naudsyn hans skildring, men like gjerne hennar.

Kvinna speglar seg sjølv i mannen

Dette opnar opp for ei djupare forståing av boka. Når boka ikkje lenger er eit mannleg sjølvportrett, men i staden det bildet som kjem fram når kvinna speglar seg sjølv i mannen, blir det meir forståeleg at boka så sterkt fokuserer på psykologiske og arketypiske motiv. Ein kan oppfatta romanen som eit forsøk på å skildra kvinnenes førestellingar om mannens psykologi.

På denne måten blir fleire sider ved forteljinga meir forståelege. Til dømes er det vel heilt greitt at alle mennene blir framstilte som potensielt homofile. Men å gå frå dette til å gjera alle desse homofile til perverterte narsissistar er vel ikkje heilt god tone. Dette blir ikkje akseptabelt før ein ser det med utgangspunkt i det kvinnelege, med utgangspunkt i kvinna som elskar. Då blir jo denne speglande tiltrekkinga djupt forståeleg, som ein parallell til hennar eigne kjensler, og då blir det dessutan klarare korfor denne mannlege homofilien representerer så mykje av eit trugsmål.

I tillegg er vel apologi-forma, denne stadige orsakinga for at ein er som ein er, nettopp typisk for korleis mannen er plassert i dag. I alle fall er det fleire som har uttrykt seg på den måten i det siste, ikkje minst kvinner.

Aareskjolds roman kan altså oppfattast som ei kjønnsbok, som eit tankevekkande forsøk på å skrida over det markante skiljet mellom menn og kvinner som så ofte blir trekt opp i denne samanhengen. Og at eg kanskje ikkje går god for det mannsportrettet som blir presentert, er for så vidt heilt uvesentleg. Poenget er jo nettopp at dette er noko anna, at dette ikkje samsvarer med slik me karar ser oss sjølve.

Trekk for gjennomføringa

Blå bok er viktig. Eg kjøper dette prosjektet. Men sjølve utføringa er det dessverre eit par ting å utsetta på. Og då tenker eg mest på dei strategiane som er valde, på dei romantekniske grepa. Til dømes gjer vegen frå laust til fast i starten at boka lenge er konturlaus og utflytande. Hovudpersonen kan ikkje binda oss til forteljinga, rett og slett fordi me ikkje har fått vita nok om han endå. Tvert om blir han berre meir abstrakt etter kvart som han går inn i situasjonar som avteiknar ste-reotype bilde. Og dei plutselege vendingane gjer paradoksalt nok at ein sovnar av, at ein innser at det ikkje har noko poeng å konsentrera seg: Forklaringane kjem etterpå i alle fall.

Det mest irriterande er likevel at boka er full av formuleringar som “Der klang ekkoet av fottrinn som musikk mellom husveggene, og skyggane var mjuke som fløyel.” Eg ser at denne – feminine? – språkkoden er med på å bygga opp under dei meir tematiske sidene. Men flate metaforar er jo flate metaforar i alle fall, og meir enn 200 sider av dei er i meste laget. Alt i alt er dette eit utsøkt opplegg, og då er det synd at forfattaren har valt minste motstands veg i den språklege utforminga.

Dette rokkar likevel ikkje ved det eg alt har sagt: ei viktig bok, ei bok på linje med Selma Lønning Aarøs Den endelige historien og svenske Carina Burmans Den tionde sånggudinnan.
Hadle Oftedal Andersen

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |