Dag og Tid nr. 44, 31. oktober 1996

Per Petterson:
- Vi er det vi har sett

- Ho som eg skriv om har sett både Alexander Kiellands plass i eit moderne etterkrigsnoreg og den danske baronen som slengde myntar på brusteinen til småungane frå ei vogn dregen av to hestar. Ho som går rundt i Oslo har desse bileta med seg. Slik er det med alle. Vi er det vi har sett, meiner Per Petterson, aktuell med romanen “Til Sibir”.

TIRIL REM

På veg frå Deichmanske bibliotek, fornøgd etter å ha klart å snappe “Klokkene ringer for deg” av Ernest Hemingway framfor ei dame som løfta veska til slag, spring søstermor, som broren kallar hovudpersonen, leande ned trappene og spør ein engelskmann som ser hyggeleg ut om vegen til næraste kaffistove.

- What's a kaffistove by the way. It sounds like an oven of some sort.

- It's a cafe. For people from the countryside.
- You're from the country, then?
- Yes, but not from this one.

Engelskmannen blir med til kaffistova på Bondeheimen, som ho har visst om heile tida.

Forfattaren blir òg med til kaffistova, og seier at den siste replikken vart sagt av mora hans i Oslo.

I selskap med to rundstykke med brunost, brus, kaffi og stadige rullingsar fortel Per Petterson om Til Sibir, som er fersk frå forfattaren no i haust. Romanen har vore lagra som idé i 20 år og i datamaskina i tre.

Ingen biografi

Mor til Per Petterson drøymde om å reise til Sibir. Ho voks opp i den same danske hamnebyen som hovudpersonen, og mange hendingar og personar er knytte til mora sitt liv. Forfattaren understrekar likevel at boka ikkje er biografisk.

- Det har vore intervju i lokalpressa der eg presiserer dette, men likevel blir tittelen “Mors liv ble Pers bok”. Det er så slitsamt! Så kjem naboane og seier “Jasså, du har skrive bok om mor di?” Det er ikkje så koseleg.

Per Petterson set auga i oss, held hardt rundt tennaren eit par sekund før han fyrer opp rullingsen.

- Eg tenkte om mora mi - utan at eg knyter det spesielt til henne sidan eg ikkje kan sjekke om det er sant, og eg trur faktisk ikkje det er sant - at den store kjærleiken i livet hennar var broren. Han var den mannen ho var mest fascinert av og som hadde mest å seie for ho. Då han var borte eller ikkje kunne ha noko meir å seie, vart alt mykje bleikare. Når han døyr, er livet hennar slutt. Berre resten er att, som ho seier på slutten av boka. Ikkje noko kan bli så sterkt, så heilstøypt og ufiltrert i kjærleiken meir.

- Det var berre ein idé som slo meg. Onkelen min døydde ikkje der eg seier, men han døydde omtrent då eg vart fødd. Av ulike grunnar sluttar eg at det som kom etterpå, mellom anna det eg sjølv er med på, er mykje bleikare. Noko anna er det ikkje, men eg syntest det var ein idé med tyngde.

- Som dei fleste andre veit eg lite om livet til foreldra mine før eg vart fødd, og etterpå var dei stort sett ein serviceinstitusjon. Det er først når dei er døde at du byrjar å interessere deg for korleis dei eigentleg var. Det kan eg ikkje finne ut, for alle dei som kunne sagt noko om det er borte.

Familiemytologi

Per Petterson trur at alle familiar har sin eigen mytologi; løyndommar eller noko som ikkje blir prata om.

- Alt som blir forteia, viser i oppførselen, i blikk som ikkje heng saman med noko du kan sjå. Born høyrer alt. Dei tenkjer ikkje at dei må vente til dei blir 20 år for å forstå. Dei oppfattar det i samanhengen då, og skaper ein ny røyndom som kan vere skummel, som kan verke trugande.

- Eg tenkjer at det som ikkje blir sagt er viktigare enn det som blir sagt i eit menneskeliv. Det som ikkje blir sagt er òg mykje meir enn det som blir sagt. Når ein skal prøve å finne ut kvifor ein person oppfører seg som han gjer, til dømes kvifor han blir sinna, så seier ein kanskje at han berre er sånn. Men det er grunnar til det. Vi er ein sum av alt det som ikkje blir sagt.

Per Petterson meiner at det usagte kan få fatale følgjer, og fortel ei historie om tanta til kona hans. Då ho var nyforlova, slo ho opp fordi broren kommenterte at ho var heldig som klarte å kapre ein mann sjølv om ho hadde låra rett i skoa.

- Ho gifta seg aldri, vart 82 år gammal og no er ho død. Den kommentaren var toppen av isfjellet. Ting som ikkje blir sagt styrer sjølvbiletet, som du kanskje har hatt sidan du var ung og som kanskje er heilt feil. Difor trur du at du ikkje kan gjere sånn eller sånn. Kanskje styrer det livet ditt, yrkeslivet eller kjærleikslivet. Du unngår visse situasjonar, og får aldri rydda opp i eller prata om det. Di meir du ikkje seier det, di meir pregar det personlegdomen din. Sånn tenkjer eg om litteratur, at det er det han bør handle om, for meg i alle fall. Det finst mange måtar å skrive god litteratur på. Göran Tunström gjer det på ein måte, Dag Solstad på ein annan og Jan Kjærstad på sin.

Skriv på intuisjon

Forfattaren har fått reaksjonar frå lesarar og kritikarar som meiner at Til Sibir er ein kjærleiksroman.

- Det er kanskje det. Men eg sette meg ikkje ned for å skrive ein kjærleiksroman med to aktørar, bror og syster. I vår incestuøse tid ville alt blitt øydelagt om eg hadde arbeidd sånn. Eg hadde ikkje peiling på korleis dette skulle gå.

Når Per Petterson står opp om morgonen, veit han ikkje kva han skal skrive. Han stoler på intuisjonen. Han er motstandar av research, disponerer ikkje, planlegg ikkje og noterer aldri. Han skriv berre ned ei og anna setning som dukkar opp i hovudet, og som kanskje kan brukast ein gong.

- Eg arbeider med ein tanke, og har kanskje eit par sider, så tek eg det derifrå. Det eg skriv er avhengig av det eg skreiv sist. Neste setning kviler på den førre.

Forfattaren innrømmer at arbeidsmåten er tung.

- Innmari tung, men eg kan ingen annan. Viss eg prøver å planleggje og disponere, blir det paddeflatt. Eg kallar skrivemåten min organisk, metoden er slitsam og ikkje lettkjøpt. Når eg får det til, kjenner eg at det har substans.

Ein gammal Mac fungerer som skrivemaskin. Forfattaren redigerer minimalt.

- Då eg brukte skrivemaskin, hadde eg eit enormt papirforbruk, fordi eg måtte skrive om att heile arket når eg hadde skrive to feil. Men papirforbruket er høgt no òg, for eg tek utskrifter heile tida. Eg må ha papirkjensla.

Kvinneleg synsvinkel

Per Petterson voks opp på Veitvet i Oslo. Sosiolekten har han framleis, og slengjer på “asså” og “ikke sant?” på slutten av setningane. Armane målar ut bileta han teiknar. Han slepper aldri rullingsen, anten han heng slapt i munnvika eller kviler mellom to fingrar.

- Det har vore slitsamt å skrive denne boka, kanskje fordi ingen ting var opplagt. Dei tre tidlegare bøkene mine har vore innanfor rammene til min eigen oppvekst, men no har eg skrive om ei anna tid, eit anna land og eit anna kjønn.

Forfattaren skildrar søstermor som barn, som ung og som sekstiåring.

- Eg var litt uroa med tanke på den første menstruasjonen og sånt, men eg droppa det sidan det ikkje er viktig i boka. Eg har erfart, særleg frå kvinnelege lesarar, at dei identifiserer seg meir med ein person di færre kvinnelege attributt han har. Eg trur ikkje det er så stor forskjell på jenter og gutar. Kjenslemessige reaksjonar går rett i magen på folk, uansett kjønn.

- Viss du først aksepterer dine eigne premissar, blir ikkje det å skrive frå synsvinkelen til eit anna kjønn så alvorleg. Men det må ha vore litt komplisert, sidan det tok tre år å skrive boka. Ho er ikkje så tjukk, heller!

- Handlinga er språket

Per Petterson arbeider seint. Når handlinga ikkje er klar, må han la undermedvitet arbeide. Så skjer det kanskje ikkje ein drit, som han uttrykkjer det, på to månader. Han meiner det er ein fordel for språket.

- Setningane kjem ikkje ut før dei er ferdige. Eg går ikkje attende og straumlineformar setningane etter at handlinga er lagt ut. Handlinga er på ein måte språket. Ho kjem ut i akkurat det språket, og utan det språket ville det vore ei heilt anna bok. Språket blir ikkje justert i høve til handlinga på noko tidspunkt. Eg kan stryke nokre adjektiv og enkelte ord, tette det meir til, men eg kan ikkje velje å skrive om den same hendinga på eit anna språk fordi eg ikkje synest det første språket passar. For det er ikkje språk, det blir noko anna. Det er den gamle diskusjonen mellom innhald og form: forma er innhaldet si form. Du kan ikkje velje form, for då får du eit anna innhald, ikkje sant? Yes, man!

Forfattaren flirer og hevar ei knytt hand.

- Det er sånn det er. Det er det som kan kallast kunstprosa. Å lytte er viktig for å lage kunst, å fange augneblinkar. Det er mykje gehør og intuisjon i boka.

Deltidsulukkeleg

Per Petterson har skrive nesten dagleg sidan gymnaset. I den førre romanen, “Det er greit for meg”, seier hovudpersonen Audun at han kjem til å bli ulukkeleg om han ikkje blir forfattar.

- Eg var deltidsulukkeleg i 17 år, seier forfattaren, som slutta på gymnaset, på universitetet og på bibliotekhøgskulen i redsle for å bli for engasjert.

- Eg er god til å byrje på ting, ikkje fullføre, seier han.

I 12 år arbeidde Per Petterson på Tronsmo bokhandel i Oslo sentrum.

- Tronsmo var mitt universitet. Der hadde eg eit levande forhold til litteratur. Eg hadde dialogar gåande med kundar i over ti år. Eg saknar dialogen, som var svært lærerik. Ein kunde var spesialist på Palestina, ein på Bukowski.

- I butikken hadde vi ein regel, og det var at vi aldri skulle lyge. Vi skulle aldri seie at vi hadde lese ei bok vi ikkje hadde lese, eller meine noko om noko vi ikkje hadde ei meining om.

Småbrukar

Osloguten frå Veitvet flytta på landsbygda for tre og eit halvt år sidan. Han bur på Hemnes i Aurskog-Høland med kone, barn, sauer, griser og høns. Flyttinga var verken ei flukt eller ein draum om grønare gras, som ser ut til å ramme mange byfolk for tida.

- Nei, eg har aldri drøymt om småbruk. Eg hamna i skogen på grunn av kjærleiken. Eg hadde aldri tort det åleine. Eg er mørk-redd. Og eg som aldri har hatt kvite mus eller undulatar har sauer, griser og høns. Det er knall. Eg lærer noko heile tida. Framleis er det viktig å ikkje lyge. Eg må vere audmjuk for alt eg ikkje kan. Naboane brukar kvarandre, men eg er den som treng mest hjelp. Eg er fascinert av alt eg ikkje skjønar og alt eg lærer. Etter det androgyne tilværet med ein kvinneleg hovudperson, var det godt å kome ut i skogen med motorsaga.

Gjennombrotet

Til Sibir
har fått gode kritikkar. Boka er av enkelte kritikarar utnemnt til årets store norske roman og det definitive gjennombrotet for forfattaren. Boka har selt i 2000 og nytt opplag skal trykkast.

- Eg håper dei har rett. Det har vore heilt vilt å lese bokmeldingane. Det er viktigare enn eg trudde. Det var dødsviktig at denne boka vart vellukka.

Per Petterson seier at han ikkje kunne ha skrive boka viss mor hans levde. Han miste foreldra, ein bror og ei niese i Scandinavian Star-ulukka.

- Det var eit sjokk som herpa eit år av livet mitt. Eg går ikkje rundt og ber på ei stor sorg, men eg er forundra over at fire liv brått var vekk. Eg tenkjer meir på liva deira, enn at dei er døde.

Per Petterson ynskjer ikkje for sterkt fokus på ulukka.

- Eg kjem aldri til å skrive om sjølve ulukka, men kanskje noko som knyter seg til det.

Fleire setningar

Per Petterson debuterte først 35 år gammal. Dei siste ni åra har han skrive ei novellesamling og tre romanar.

- Det er mange setningar. Likevel ynskjer eg å byrje på nytt. Eg har bygd opp sjølvtilliten over fleire år.

Per Petterson er ferdig med “venteboka” som har lege i bakhovudet i 20 år. Han er 44, strevet er slutt.

No er det berre resten att.     

© Dag og Tid

 

Ivar Aasen-almanakken -- Forfattaraviser
BESTILL HER


| Førstesida av denne utgåva | Abonnement | Arkiv | Lysingar |
| Butikk | Bladstova | Nett no |